DÜŞÜNCE

Brexit ile Avrupa zayıfladı. Küreselleşme tecrübesine sahip tek devletini kaybeden Avrupa Birliği içersinde bir vizyon daralması mutlaka olur, ama dağılma ihtimali hiç yok. Zira AB keyfi olarak kurulmadı, siyasi zaruretler onu yarattı, ve ekonomik boyut kazanarak günümüze kadar ulaştı. Avrupa Birliği, kendi iç muhasebesi ve hasar kontrol çalışmasını yaparak yeni gerçeklerle yüzleşir. Merkezde sert çekirdek etrafında toplanan halkalardan ibaret AB'ye doğru gider. Birleşik Krallık için de yeni bir durum ortaya çıkardı Brexit. Beklenmedik sonuç açısından 2014 yılında AB uğruna Birleşik Krallık bünyesinde kalan İskoçya'nın ayrılması kaçınılmaz gözüküyor. Etkileşim anlamında ise İsveç benzer bir yol tutabilir. AB bütçesine İngiltere'nin yaptığı katkılar doğrudan Balkan ülkeleri için kullanıldığı için yakın vadede Balkan coğrafyasında yeni karışıklıklar duyabiliriz.

Bugünlerde ülkemizde en çok konuşulan konulardan biri, kuşkusuz başkanlık sistemi. Adeta ülke başkanlık sistemi taraftarları ve karşıtları şeklinde ikiye bölünmüş durumda. Ama henüz ortaya konmuş, üzerinde tartışılacak hiçbir metin yok. Metin yok ama herkes konuşabiliyor. Bazıları başkanlık sistemini olmazsa olmaz olarak kabul ediyor. Başkanlık sistemi gelecek ve bütün sıkıntılar bitecek diye bakıyor. Bazıları da başkanlık sistemi gelince eyalet sisteminin geleceğini sanıyor. Amerika’da olduğu gibi eyaletlere mi ayrılacağız, her eyaletin ayrı parlamentosu, ayrı kanunları mı olacak, şeklinde ortalıkta sorular uçuşuyor. Başkanlık sisteminin totaliter sisteme kayabileceği söyleniyor; hatta zaten başkanlık sisteminin bunun için amaçlandığı iddia ediliyor.

Onca yaşadıklarımdan sonra, dünya bana da vatan görünüyor; kendimi de onun vatandaşı görüyorum. Bu bakış, insana daha geniş bir pencere sunuyor. Bu bakış denendiğinde bir anda millî sınırları aşıyor; ırk, renk, din ve dil farkının bir çatışma gerekçesi olamayacağını da görüyorsunuz. Bu bağlamda bütün insanları kardeş ilân eden Hz. Peygamberin Veda Hutbesi hâlâ erişilememiş bir evrensel bildiri niteliğindedir. Avrupa’da yaşayan insanlarımız, sadece ‘vatan’ kavramının kendisi üzerinde değil; bu kavram etrafında yeni bir değerler sistemi de yaratıyorlar.

Başta tarihçilerimiz hemen tüm sosyal bilimcilerimiz sorgulanamaz, sorgulanması düşünülemez, sorgulanması teklif dahi edilemez bir sayıltıdan hareket ederler. “Her tekil olay kendi koşulları içinde incelenmelidir”. Bu ifadenin daha genişletilmiş halleri de mevcuttur: Her tekil olay o günün kavramları, o olayın aktörlerinin olan bitenlere verdikleri anlamlar ile anlatılmalı, betimlenmeli, açıklanmalıdır gibi. Evet, ilk bakışta mantıklı, doğru bir ifade: Eğer biz o tekil olayın aktörlerinden biri olsaydık. Ama değiliz. Biz o tekil olayın faillerinden biri değil, anlatıcısıyız. Biz işittiğimize, okuduğumuza göre o olayı anlatırız. Bazen ayrı bir mahallenin mensubuyuzdur, bazen ayrı bir kültürün, ayrı bir coğrafyanın, ayrı bir zaman diliminin, ayrı bir metafiziğin. Hans-Georg Gadamer mealen diyor ki “ne yaparsak yapalım, kendimizi sıfırlayıp başka bir aktörün yerine koyamayız”.

Cumhuriyet tarihi boyunca hükümetlerin, onların da üstünde devletin izlediği inkâr ve asimilasyon politikaları Kürt sorununun zaman içinde çözülmek yerine daha da büyümesine ve kangrenleşmesine yol açmıştır. Rahmetli Özal’a gelinceye kadar “devletlülerimiz”den hiç kimse bu meseleyle yüzleşmek istememiş, herkes ya “duymadım, görmedim, bilmiyorum” mottosuyla adeta “üç maymun”u oynamış, ya da askeri-polisiye tedbirlerle bu meselenin çözüleceğini sanmıştır. İlk defa rahmetli Özal ve dönemin Jandarma Genel Komutanı Eşref Bitlis bu meselenin sadece askeri tedbirlerle çözülemeyeceğini, Kürt realitesini tanıyıp onun gerektirdiği siyasi, iktisadi ve hukuki açılımları yapmak gerektiğini dile getirmiştir.

Türk düşüncesi, Türkçenin yatağında açılır ve akar. Bu dilin olanaklarıyla ve onun eseri olarak. Bu olanak, eserde somutlaşır; Türk dili ve Türk düşüncesi ilişkisini, sadece arkada saklı duran gizil güç olarak değil Türkçe düşünme eylemi ile somut bağı içerisinde ele almak bir mecburiyet haline gelir. Bu manada kültürün ruhundaki logosta görünen ve oradan Türk düşüncesi olarak yansır. Yansıyan elbette aradığımız öz/mahiyet değil, bu mahiyetin kültür aynamıza yansımasıdır. Yansı ise bir yandan gösterir, öte yandan gizler. Mevcut kültürün yansıdığı ayna, bihakkın bu mahiyeti yansıtmıyorsa, sırı dökülmüş ve yer yer saydamlaşmışsa, aradığımız da sırlar içinde yitebilir. Kültürün mevcut hali, böyle gelmekte, böyle görünmekte. O zaman arama-araştırma, mevcut halin tasviri ile başlamalı; görüneni/görüntüleri tasvir etmeli.

Ben kendisine gidişlerimde, bir gün olsun, gözüm gibi değer verdiğim Yönelişler dergisinden söz etmeyi bir haddi aşmak diye bildiğim için aklıma getirmemiştim. Bir gün bana durduk yerde. “Adnan bana yazmamı ne zaman teklif edeceksin“ dedi.  Ben “ne teklifi hocam?” diyerek işi bilmezliğe vurdum! “Hadi canım, dergi çıkardığını biliyoruz işte” diye sitemle takıldığında ense kökümden topuklarıma bir ter boşandı. “Hocam bu gençlerin çıkardığı bir dergi daha ziyade“ diyerek durumu kurtarmaya çalıştım. (O dönemde ben 27 yaşında idim)  Fakat üstadın karşısında bu ne acemi cevaptı! “Yani ben genç değil miyim?” diyerek gürleyen sesi beni yeni bir mazeret aramaya itti. “Hocam, bu dergi kendi halinde bir sanat, edebiyat dergisi” demez olaydım. Üstad, “Yani şimdi sen Balzac çevirmiş, sanat üzerine onca yazı yazmış bir insana sanat, edebiyattan anlamaz mısın demek istiyorsun?” dediğinde kekelemem artmaya başlamıştı. Belli ki üstad hazırcevaplığıyla bana takılmanın zevkini yaşamak istiyordu. Meseleyi sonunda tatlıya bağladık.

Tarih değişkendir. Ülkelerin sınırları savaşlar neticesi değişebilir. Bizler karşılıklı iyi ilişkiler muvacehesinde komşu ve dost ülkelerin siyasi sınırlarına saygı duyarız. Ama Rumeli’yi vatan yapanların mübarek naaşları, mezar taşları, türbeleri, abidevi tüm mimari eserlerimiz oralarda durdukça ve de en önemlisi orada kardeşlerimiz, akrabalarımız ve komşularımız var oldukça  bizim oralarla gönül bağımız, dostane ilişkilerimiz, ticari ve kültürel faaliyetlerimizin artarak devam etmesinden daha normal ne olabilir ki?

21. asrın başlarında yaşadığımız şu günlerde tüm dünyamız erdemli ve insan merkezli yöneticilere her şeyden daha fazla ihtiyaç duymakta. Yarınından endişe eden, yarın nerede uyanacağını bilmeyen,  özgürlüğü ve mutluluğu ararken hangi denizde hayatının sonlanacağını bilmeyen, göreve giderken çocuklarıyla vedalaşan, geri dönüşünün olup olmayacağını bilmeyen binlerce, milyonlarca insan dünyanın her yerinde bilgisini ve gücünü erdeme dönüştürmüş imkan ve vicdan sahibi yöneticilerini aramakta.  

Diğer taraftan İslam dünyasında gelişen siyasal İslam söylemlerine baktığımızda yukarıda adı geçen üç önemli hareketin (İhvan, FIS ve Nahda) zaman içerisinde evrildiğini gözlemlemekteyiz. İhvan’ın bugünkü siyasal söylemlerinin, kurucusu Hasan el-Benna ile aynı çizgide olduğunu kimse iddia edemez. Aynı şekilde FIS daha radikal değişimler yaşadı. Nihayet ‘Arap Baharı’ tabir edilen olayların ardından iktidar ortağı olan Tunus’taki Nahda hareketinin lideri Raşid el-Gannuşi bu dönüşüm çizgisinin en somut örneğini geçtiğimiz hafta ortaya koydu.