Divergent, 1988 doğumlu Amerikalı yazar Veronica Roth’un daha yirmili yaşlarının başındayken yazdığı aynı adlı romandan uyarlanmış bir film. Toplumsal çöküş sonrası geçen, distopik bir bilim kurgu.
Film güzel ama roman daha da güzel. Yüzeyde bir gençlik aksiyon hikâyesi gibi görünse de altında güçlü ideolojik ve sosyolojik temalar var. Adeta felsefi bir düşünce deneyi...
Romanın hikâyesi, büyük bir toplumsal çöküş sonrası yeniden örgütlenmiş futuristik bir Şikago’da geçiyor. Toplumun insanları baskın karakter özelliklerine göre ayırdığı sosyal-siyasal bir kast sistemi oluşmuş. Factions (fraksiyonlar) diyorlar. Amaç, insan doğasının belirli kusurlarını kontrol altına alarak savaş ve kaosu önlemek.
Sistem şu varsayıma dayanıyor:
“İnsanların farklı özellikleri ve hırsları toplumun çöküşüne sebep oluyor. O halde toplumu temel erdemler etrafında örgütleyelim.”
Çocuklar doğdukları fraksiyonda büyüyorlar, ama reşit olduktan sonra isterlerse başka bir fraksiyona geçebiliyorlar. “Faction before blood” (“Fraksiyon kandan önce gelir”) ilkesi gereği, “erdeme / fraksiyona aidiyet” aile bağından üstün sayılıyor.
Beş ana fraksiyon var:
1. Abnegation (Fedakârlık)
Bu fraksiyonun temel erdemi özveri ve bencillikten kaçınma.
Gri ve sade giyiniyorlar. Aynalara bakmıyorlar. Lüks ve gösteriş yasak. Mahviyetkârlar. Biraz bizim Melâmi dervişlere benziyorlar.
Bunlar yönetici sınıf. Kamu yönetiminde görev alıyorlar çünkü “çıkar peşinde koşmayacaklarına” inanılıyor.
Toplumun problemi olarak bencillik ve açgözlülüğü görüyorlar.
Bu fraksiyonun eleştirilecek yönleri: Bastırılmış bireysellik. Suçluluk üzerinden ahlak üretimi. Pasif itaate yatkınlık.
2. Dauntless (Cesurlar)
Bu fraksiyonun temel erdemleri cesaret, atiklik, güç.
Siyah giyiniyorlar. Dövme, piercing yaygın. Fiziksel dayanıklılık ve korkusuzluk kültü var.
Bunlar toplumun askeri ve polis gücü olarak görev yapıyor. Fiziksel dayanıklılık ve dövüş sporlarına büyük önem veriyorlar.
Toplumun problemini korkaklık olarak görüyorlar.
Bu fraksiyonun eleştirilecek yönleri: Şiddetin romantize edilmesi, erkeklik ve güç fetişizmi, sosyal Darwinizm.
3. Erudite (Bilgeler)
Bu fraksiyonun temel erdemi bilgi, akıl ve zekâ.
Okuyan yazan, teknoloji geliştiren entelektüel ve araştırmacı tipler bunlar. Sistem içinde bilim insanı, araştırmacı, entelektüel rollerini üstleniyorlar.
Mavi tonlar giyiniyorlar. Bilimsel düşünceye önem veriyorlar. Akademik çalışmalar yapıp teknoloji ve araştırma merkezlerini kontrol ediyorlar.
Toplumun ana probleminin cehalet olduğunu düşünüyorlar.
Eleştirilecek yönleri elitist olmaları (tekno-elitizm), insanları veri nesnesine indirgeme eğilimleri.
4. Amity (Barışçılar)
Bu fraksiyonun temel erdemi barış ve uyum.
Renkli ve sıcak kıyafetler giyiniyorlar. Çatışmadan kaçınıyorlar. Sürekli mutluluk ve eğlence peşindeler.
Tarım ve gıda üretimiyle uğraşıyorlar.
Toplumun esas probleminin saldırganlık olduğunu düşünüyorlar.
Eleştirilecek yönleri sahte iyimserlikleri, gerçek çatışmaları bastırmaları, pasifist tutumları.
5. Candor (Dürüstler)
Bu fraksiyonun temel erdemi dürüstlük, doğru sözlülük, güvenilirlik.
Siyah-beyaz giyiniyorlar. Yalanı ahlaki çürüme sayıyorlar. Açık sözlülük, dobralık, lafı eğip bükmeden söyleme bunlar için çok önemli.
Hukuk ve adalet sisteminde görev alıyorlar. Hakim, savcı, avukat oluyorlar. Yargı mekanizmalarını yürütüyorlar.
Toplumun ana probleminin sahtekârlık ve yalan olduğunu düşünüyorlar.
Eleştirilecek yönleri nazik olmamaları, nezaketi sahtekarlık gibi görmeleri, insan psikolojisinin karmaşıklığını inkâr etmeleri.
***
Bu ilginç kurgunun temel kavramlarını özetlemiş olduk.
Romanda temel olarak, insan doğasını tek bir erdeme indirgemeye çalışan toplumların, eninde sonunda totaliterleşeceğinin anlatıldığını söyleyebiliriz.
Fedakârların başta olduğu düzen ilk bakışta kulağa oldukça makul geliyor. İnsanlık tarihinin büyük felaketlerine bakıldığında, çoğu zaman hırsın, kibrin, açgözlülüğün ve iktidar tutkusunun belirleyici rol oynadığı görülüyor. Böyle olunca insan ister istemez şu fikre yaklaşıyor:
“Öyleyse toplumu, hırslı olanlar değil; mütevazı, fedakâr, gösterişsiz insanlar yönetmeli.”
Kendini düşünmeyen, çıkar gözetmeyen, mütevazı, mahviyetkâr, hatta neredeyse karın tokluğuna yaşamayı kabul etmiş insanlar... Bunlar yönetmeli ki kimseye haksızlık etmesinler.
Bu ilk anda çok cazip gelen fikrin birçok gelenekte karşılığı da var. Sufi geleneklerde, stoacı düşüncede, kimi dini ve ahlaki sistemlerde; yöneticinin nefsiyle mücadele etmiş, dünyevi arzulardan arınmış biri olması gerektiği düşünülüyor.
Fakat -hangisi olursa olsun- bir erdem iktidar için araçsallaştırıldığı anda zehirli bir şeye dönüşüyor.
Fedakârlar grubuna (abnegation) daha yakından bakalım.
Kendini adamış, bencillikten arınmış bu insanlar... Ne yapıyorlar? Kendi fedakârlıklarını tüm topluma dayatan, bireyselliği bastıran, suçluluk duygusu üzerinden bir ahlak inşa eden bir sistem kuruyorlar. Aynalara bakmıyorlar çünkü "kendini görmeyi" bile bencillik sayıyorlar.
Bunun ne kadar karanlık bir “erdem” olabileceğini anlamamız gerekiyor! Bir insan "kendini yok sayarak" ne kadar erdemli olabilir? Ve daha da önemlisi: Kendini yok saymayı erdem sayan biri, başkalarını yok saymayı ne kadar kolay meşrulaştırabilir?
Tarih bize bunun cevabını çoktan vermiş durumda. En büyük zorbalıkların, "halk için", "fedakârlık için", "büyük amaç için" diyenlerin elinden çıktığını görüyoruz.
Kendini iyiliğe adadığını sanan bir yönetici, karşısındakinin direncini ‘bencillik’, ‘hırs’ veya ‘kötülük’ olarak etiketlediğinde, onun için yapamayacağı hiçbir şey kalmıyor. Çünkü o artık kendini hakikat yerine koyuyor.
Roman tam da burada önemli bir soru soruyor:
Bir toplum, insanları “erdem kategorilerine” ayırarak gerçekten daha iyi hale getirilebilir mi?
Çünkü insanı tek bir özelliğe indirgemeye başladığınız anda, artık insanı değil; bir projeyi yönetmeye başlıyorsunuz.
Fedakârlığı merkeze koyarsınız, bireysellik eziliyor.
Cesareti merkeze koyarsınız, şiddet üretiliyor.
Bilgiyi merkeze koyarsınız, teknokratik kibir doğuyor.
Barışı merkeze koyarsınız, hakikatin üzeri örtülüyor.
Dürüstlüğü merkeze koyarsınız, nezaket ve merhamet örselenebiliyor.
Bir erdem şahısların bünyesinde mutlaklaştırıldığı anda, kendi karşıtına dönüşmeye başlıyor.
Çünkü insan ne matematiksel bir varlık ne de bir mühendislik nesnesi.
İnsan karakteri; çelişkilerden, gerilimlerden, zaaflardan, birbirini sınırlayan eğilimlerden oluşuyor. Aynı insan hem cesur hem korkak, hem fedakâr hem bencil, hem dürüst hem kırıcı, hem merhametli hem öfkeli olabiliyor.
Modern ideolojilerin önemli bir kısmı, özellikle de totaliter eğilimli olanlar, tam da bu yüzden zorbalık üretmiştir. Çünkü bunlar sıklıkla insanı tek bir ‘doğru insan modeli’ içine yerleştirmeye çalışmıştır. Kimi “sınıfsız insan”, kimi “militan insan”, kimi “tam rasyonel insan”, kimi “kusursuz vatandaş” üretmek istemiştir.
Ama hayat bir laboratuvar değil.
Toplum da bir makine değil.
Ve kamusal düzen, bir mühendisin cetvelle çizdiği kusursuz bir plana göre işlemiyor.
İnsan toplulukları ancak farklılıkların birlikte yaşayabildiği, hiçbir grubun mutlak hakikat iddiasında bulunamadığı, gücün tek elde toplanmadığı sistemlerde nefes alabiliyor.
Bu yüzden asıl mesele “en erdemli insanları” bulup başa geçirmek değil.
Çünkü en erdemli insanlar bile denetlenmediklerinde yozlaşabiliyorlar. Hatta erdemleri üzerinden adaletsizlik bile üretebiliyorlar.
Asıl mesele, insanların zaaflarını hesaba katan bir düzen kurabilmek.
Gücü dağıtmak…
Yetkiyi sınırlamak…
İnsanları birbirine muhtaç ama aynı zamanda birbirini denetleyebilir vaziyette tutmak…
Medeniyet dediğimiz şey belki biraz da bu zaten: Kusursuz insan arayışından ve iktidarı bir "kurtuluş" veya "erdem projesi" olarak görmekten vazgeçmek.
Herkesin kendi çıkarını korumak için diğerini denetlemek zorunda kalacağı, kimsenin tek başına belirleyici olamayacağı, toplumsal sözleşmeye dayalı, yaşayan, nefes alan, hataları düzeltebilen bir yapı kurmak. Ne mutlak fedakârlık, ne mutlak cesaret, ne mutlak bilgi... Sadece insanın karmaşıklığına tahammül edebilen bir düzen.
Toplum mühendisliği, çoğu zaman insanı anlamaya değil; insanı biçimlendirmeye çalışır. İnsanı “olduğu şey” olarak değil, olması gereken bir proje olarak görür. Sorun da burada başlar.
Hayatı planlanabilir bir mekanizma sanan her ideoloji, sonunda insanı budamak zorunda kalır.
Önce farklılıklar tehdit sayılır.
Sonra uyumsuzlar…
Sonra itiraz edenler…
Sonra sadece “tam uymayanlar”…
Ve nihayetinde geriye insan değil, sisteme uyacak şekilde kesilip biçilmiş mekanik parçalar kalır.
Divergent’ın bize söylediği şu: İnsanlığı kurtaracak olan kusursuz toplum projeleri değil, insanın yaradılışından gelen karmaşıklığına alan açan, iktidarı sınırlayan ve dengeyi gözeten düzenlerdir.
Bir toplumun olgunluğu, ne kadar mükemmel yöneticiler seçtiğiyle değil, kötü yöneticilere karşı kendini ne kadar koruyabildiğiyle ölçülür.
Yeni yorum ekle