İnsan doğası üzerine yüzyıllardır süren tartışmaların ortak bir sorusu vardır: İnsan özünde iyi midir, kötü müdür? Belki de bu sorunun kendisi eksiktir. Çünkü insan, tek başına değerlendirilebilecek soyut bir varlık değildir; içinde yaşadığı şartlarla birlikte anlam kazanır. Aynı insan, farklı şartlarda bambaşka davranışlar sergileyebilir. Bu nedenle kötülüğü yalnızca bireyin karakterinde aramak, toplumsal gerçekliği eksik okumaktır.
Doğada bunun sayısız örneği vardır. Zararsız görünen bakteriler, uygun sıcaklık ve elverişli bir ortam bulduklarında hızla çoğalarak hastalığa neden olurlar. Hastalığın sebebi yalnızca bakteri değildir; ona üreme fırsatı veren şartlardır. İnsan davranışı da büyük ölçüde bu ilkeye benzer. Uygun denge mekanizmaları kurulmadığında, bireyin zaafları zamanla davranışlarına yansımaya başlar.
İnsan, yakın çevresinde ve dar sosyal ilişkiler içinde çoğunlukla daha dikkatli davranır. Çünkü aidiyet duygusu, karşılıklı tanınırlık ve sosyal denetim bireyin davranışlarını sınırlar. Ancak ilişki ağları genişledikçe, hesap verebilirlik azaldıkça ve kurumsal takip zayıfladıkça insanın zafiyetleri daha görünür hâle gelir. Bu yüzden medeniyet yalnızca iyi insan yetiştirme projesi değildir; aynı zamanda insanın zaaflarını sınırlayacak kurumlar inşa etme sanatıdır.
Devletin varlık sebeplerinden biri de tam burada ortaya çıkar. Devlet, sadece güvenliği sağlayan veya hizmet sunan bir organizasyon değildir; aynı zamanda kamu adına yürütülen faaliyetlerin hukuka uygunluğunu güvence altına alan kurumsal bir denetim mekanizmasıdır. Hukuk devleti, vatandaşına güvenen değil; güveni kurallar ve denetim yoluyla sürdürülebilir hâle getiren devlettir.
Bu gerçek en açık biçimde sivil toplum kuruluşlarında görülür. Bir dernek ya da vakıf kurulduğunda kurucuların önemli bir kısmı samimi ideallerle hareket eder. İlk yıllarda büyük fedakârlıklar gösterilir, kişisel imkânlar kamu yararına seferber edilir. Fakat zaman içerisinde düzenli denetim ortadan kalkarsa, iyi niyetin yerini "istisna" anlayışı almaya başlar.
Bu dönüşüm çoğu zaman büyük yolsuzluklarla başlamaz. Önce küçük gerekçeler üretilir: "Bu kadar emek veriyoruz, bazı masraflarımızı buradan karşılasak ne olur?" Ardından bu istisnalar normalleşir. Bir süre sonra bağışlar kişisel harcamalara, kişisel harcamalar ise hak edilmiş kazanç gibi görülmeye başlanır. Böylece başlangıçta kamu yararı için kurulan yapı, fark edilmeden kişisel çıkarın aracına dönüşebilir.
Burada belirleyici olan unsur, insanın bir anda ahlaksızlaşması değildir. Belirleyici olan, denetimsizliğin ürettiği psikolojik iklimdir. İnsan, davranışlarının kontrol edilmediğini gördüğünde sınırlarını genişletmeye eğilim gösterir. Bu nedenle denetim, yalnızca hukuki bir işlem değil; aynı zamanda insan psikolojisini şekillendiren önleyici bir mekanizmadır.
Aynı ilke kamu yönetimi için de geçerlidir. Kamu görevlileri görevlerini kişisel kanaatlerine göre değil, hukukun çizdiği sınırlar içinde yürütmek zorundadır. Kamusal alanda esas olan bireyin niyeti değil, işlemin hukuka uygunluğudur. Çünkü niyet ölçülemez; vicdan denetlenemez. Devlet ise ölçülebilir ve denetlenebilir kurallar üzerinden işler.
Bu nedenle denetim mekanizması yalnızca hata yakalamak için değil, doğruyu korumak için de vardır. Etkin bir denetim sistemi, dürüst insanı da korur. Çünkü denetlenmeyen kurumlarda yalnızca kötü niyetliler cesaret kazanmaz; dürüst insanlar da zamanla yalnızlaşır ve sistemin dışına itilir. Böyle ortamlarda liyakat zayıflar, adalet duygusu aşınır ve kurum kültürü bozulur.
Sosyal psikoloji alanındaki araştırmalar da benzer sonuçlara işaret etmektedir. Güç, denetimden uzaklaştıkça kendisini sınırsız görme eğilimi artar. İnsanlar, davranışlarının sonuçlarıyla yüzleşmeyeceklerine inandıklarında ahlaki sınırlarını daha kolay aşabilirler. Demek ki kötülüğü besleyen yalnızca bireysel irade değil; onu teşvik eden veya engellemeyen kurumsal şartlardır.
Bu sebeple denetim, güvensizliğin değil; güvenin kurumsallaşmış biçimidir. Toplumlar bireylerin kusursuz olmasına güvenerek değil, kusurların zarar vermesini önleyecek mekanizmalar kurarak ayakta kalırlar. Hukuk devleti de tam olarak bunu amaçlar.
Sonuç olarak insan ne mutlak anlamda melektir ne de şeytan. O, içinde bulunduğu şartlardan etkilenen bir varlıktır. İyiliğin kalıcı olabilmesi, yalnızca bireyin ahlakına değil; hukukun üstünlüğüne, hesap verebilirliğe ve tarafsız denetime bağlıdır. Denetimin zayıfladığı yerde yalnızca yolsuzluk artmaz; toplumun birbirine ve kurumlarına duyduğu güven de aşınır. Güvenin kaybolduğu yerde ise yalnızca bugünün değil, geleceğin de kaybedildiğini söylemek yanlış olmayacaktır.
Bu nedenle güçlü devlet, çok ceza veren devlet değil; kötülüğün ortaya çıkmasını zorlaştıran şartları oluşturan devlettir. Çünkü medeniyet, insanın kusursuz olmasını beklemek değil; kusurlarını sınırlandıracak adil kurumlar kurabilmektir.
Esenlikle…
Yeni yorum ekle