Ömer Hayyam'dan Pierre Nora'ya: Hafızanın restorasyonu

2015 Kasım’ında Makedonya Kültür Bakanı Bayan Elizabeta Kançeska ile Kalkandelen şehrindeki hamamın restorasyon sonrası açılışını yaparken; “bu hamamın taşlarının gözleri ve kulakları var. Onlar yüzlerce yıldır hamamın içinde ve dışında yaşanan her şeye şahit oldular. Bütün yaşama tanıklık edebilecek bir bilgiye sahipler” demiştim.

Restore edilmemiş dahi olsa, bir kültür varlığını oluşturan her parça yaşamın sonuna kadar sahip olduğu değerleri korumaya devam eder. Hal böyle olunca, bir eserin restorasyonu, onun fiziken kullanılabilir hale getirilmesinden ziyade, sahip olduğu hafızayı sonraki nesillere aktarabilecek bir dinamizme kavuşturulmasını ifade eder.

O halde bir kültür varlığına bakarken iki şeyi düşünmeliyiz; birincisi o eserin inşa edildiği günden bu yana sahip olduğu hafıza, ikincisi ise bu hafızanın sonraki nesillere taşınması hususundaki etkisi. “Hafızayı anlatabilmek” için Ömer Hayyam’ın ironik rubailerine, “hafızayı aktarabilmek” için ise Pierre Nora’nın söylemine kulak vermeyi tercih ettim. İkisi arasında ilişki kurmanın zor olduğunun farkındayım ama neden olmasın.

Hayyam der ki;

Şu testi de benim gibi biriydi;

O da bir güzele vurgun, dertliydi.

Kim bilir, belki de boynundaki kulp da

Bir sevgilinin bembeyaz eliydi.             

Hayyam için toprak ve topraktan yapılmış her nesne, yalnızca üzerinde yürüdüğümüz veya kullandığımız cansız bir madde değildir; geçmişte yaşamış insanların bedenlerinin dönüşmüş hâlidir. Bu nedenle çömlekçinin yoğurduğu çamur da sıradan bir çamur değildir. O, bir zamanlar yaşamış insanların bedenlerinden, ellerinden, yüzlerinden ve dudaklarından geriye kalan toprağın yeni bir biçimidir.

Bu nedenle Hayyam'ın kadehi yalnızca bir içki kabı değildir. Kadehin dudağı, bir zamanlar yaşamış bir sevgilinin dudağı olabilir; kulpu bir âşığın kolu, gövdesi ise başka bir insanın bedeninden kalan toprağın yeniden şekillenmiş hâlidir. Şarap içmek böylece yalnızca bir eylem olmaktan çıkar; geçmişle kurulan ironik ve metafizik bir temasa dönüşür. Hayyam'ın dünyası tam da burada başlar. İnsan farkında olmadan geçmişle temas eder; belki de hiç tanımadığı insanların bedenlerinden dönüşmüş bir kadehi dudaklarına götürür.

Bu düşünce ilk bakışta ölüm ve fanilik üzerine kurulmuş şiirsel bir metafor gibi görünür. Oysa dikkatle bakıldığında çok daha kapsamlı bir varlık anlayışını içinde barındırır. Hayyam, insanın yok olmadığını; yalnızca biçim değiştirdiğini anlatır. İnsan toprağa, toprak çömleğe, çömlek kadehe dönüşür. Madde sürekli biçim değiştirirken varoluşun sürekliliği de kesintiye uğramaz.

Bu yaklaşım, modern sosyal bilimlerde kullanılan toplumsal hafıza kuramlarına farklı bir pencereden bakmayı mümkün kılar.

İnsan bastığı toprağı hor görmemeli:

Kim bilir hangi güzeldir, hangi sevgili.

Duvara koyduğun kerpiç yok mu, kerpiç?

Ya bir şahın kafasıdır ya da bir vezirin eli!

Bu durumda hafıza yalnızca mekânda temsil edilmez; bizzat mekânın maddesinde yaşamaya devam eder. İnsan toprağa dönüşür. Toprak tuğlaya dönüşür. Tuğla camiye, köprüye, hamama veya saraya dönüşür. Öyleyse tarihî yapılar yalnızca geçmişi temsil eden semboller değildir; geçmişte yaşamış insanların maddesel devamlılığını da bünyelerinde taşırlar.

Bu düşünce restorasyon çalışmalarına da farklı bir anlam kazandırır. Bir tarihî yapıyı restore etmek yalnızca eski bir binayı onarmak değildir. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca o mekânda yaşamış insanların varoluşuyla yeniden ilişki kurmaktır. Bir hamamın taşları yalnızca mimari elemanlar değildir; yüzlerce yıl boyunca oraya gelen insanların sevinçlerine, kederlerine, dostluklarına, ayrılıklarına, dualarına ve sessizliklerine tanıklık etmiş maddi varlıklardır. Bu yüzden tarihî yapılar bazen yaşayan tanıklar gibi hissedilir. İnsan onların karşısında durduğunda yalnızca taşlara değil, zamanın ruhuna bakmaktadır.

Belki de bu nedenle Hayyam'ın şiirleri, modern hafıza çalışmalarına beklenmedik bir soru yöneltmektedir: Bir mekân yalnızca geçmişi temsil ettiği için mi hafızadır; yoksa geçmişin maddesi hâlâ onun içinde yaşamaya devam ettiği için mi?

Biz hafızayı çoğu zaman zihnin bir özelliği olarak düşünürüz. Ardından toplumsal belleği konuşuruz; ritüelleri, dili, eğitimi ve kültürü inceleriz. Oysa Hayyam'ın şiirleri hafızanın bundan daha derin bir boyutuna işaret eder. Hafıza yalnızca zihinde veya toplumda değil, maddenin sürekliliğinde de okunabilir.

Burada "madde hatırlar" demek doğru olmayacaktır. Çünkü hatırlamak bilinç gerektirir. Ancak şunu söylemek mümkündür: Madde yok olmaz. Atomlar, mineraller ve elementler geçmişlerini bilinçle taşımazlar; fakat varoluşlarını kesintisiz biçimde sürdürürler. Sürekli yeni biçimler alırlar, yeni yapılara katılırlar ve yeni hayatların parçası olurlar. Bu nedenle insanın bedeni doğaya karıştığında bütünüyle yok olmaz; yalnızca başka varoluşların içine dağılır.

Bu anlamda "madde unutmaz" ifadesi bilimsel bir önerme değil, ontolojik bir metafordur. Burada unutulmayan şey sadece hatıralar değildir; varoluşun kendisidir. Belki de hafızanın sürekliliği, bilgilerin korunmasından çok maddenin kesintisiz dönüşümünde görünür hâle gelir.

Buraya kadar hafızayı varoluşun sürekliliği üzerinden okuduk. Ancak insan yalnızca var olmaz; hatırlar da. Maddenin taşıdığı sürekliliğin toplumsal bilinçte yeniden görünür hâle gelmesi ise farklı bir soruyu gündeme getirir: Geçmiş bugüne nasıl taşınır? Bu noktada Pierre Nora'nın hafıza mekânları kuramı Hayyam'ın ontolojik sezgisini tamamlayan ikincil halkayı oluşturur.

Pierre Nora'ya göre hafıza, geçmişin yalnızca zihinde saklanan bir izi değil, toplumların kimliklerini ve aidiyet duygularını canlı tutan dinamik bir süreçtir. Ancak modernleşmeyle birlikte insanlar geçmişlerini gündelik hayat içinde doğal biçimde yaşamaktan uzaklaşmış; canlı hafıza yerini giderek tarihsel bilgiye bırakmıştır. Bu nedenle toplumlar geçmişle bağlarını sürdürebilmek için anıtlar, müzeler, mezarlıklar, tarihî yapılar ve sembolik mekânlar gibi "hafıza mekânları" oluşturmuşlardır. Nora'nın ifadesiyle, hafıza mekânlarının ortaya çıkışı hafızanın güçlenmesinden değil, doğal hafıza ortamlarının zayıflamasından kaynaklanmaktadır.

Bu yaklaşım restorasyona da farklı bir anlam yükler. Restorasyon yalnızca tarihî bir yapının fiziksel olarak korunması değil, o yapı etrafında şekillenmiş ortak hatırlama imkânının gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Tarihî eserler kendi başlarına hafıza taşımazlar; toplumun onlara yüklediği anlam sayesinde hafızanın taşıyıcısı hâline gelirler. Dolayısıyla bir caminin, köprünün veya hamamın restore edilmesi, sadece mimari bir mirası korumak değil, geçmiş ile bugün arasındaki kültürel ve sembolik bağı yeniden kurmaktır. Nora açısından restorasyonun asıl değeri, taşları değil, o taşlar etrafında oluşan toplumsal belleği yaşatma arzusudur.

Nora, hafızayı toplumun belirli mekânlara yüklediği anlam üzerinden açıklarken; Hayyam, maddenin sürekli dönüşümünü merkeze alan varlığa dair bir bakış açısı geliştirir. Ancak bu iki yaklaşım birbirini dışlayan değil, hafızanın farklı katmanlarını görünür kılan tamamlayıcı iki perspektif olarak da okunabilir.

Hayyam'ın şiirlerinde açıkça ifade edilmese de maddenin taşıdığı bu süreklilik aynı zamanda insanın yaşanmışlığını, dokunuşunu ve belki de ruhunu çağrıştıran metafizik bir derinlik taşır. Hayyam'ın dünyasında madde zaten varlığını sürdürmektedir; Nora'nın dünyasında ise bu varlığın toplum tarafından yeniden okunabilmesi ve ortak hafızaya dönüşebilmesi restorasyon sayesinde mümkün olur. Böylece restorasyon, maddenin ontolojik sürekliliğini toplumsal hafızanın sürekliliğiyle buluşturan bir eyleme dönüşür.

Belki de restorasyonun gerçek anlamı, yıkılmış bir yapıyı ayağa kaldırmak değildir. Asıl mesele, Hayyam'ın maddenin sürekliliğinde gördüğü varoluş ile Nora'nın hafıza mekânlarında aradığı toplumsal belleği aynı yapı üzerinde yeniden buluşturmaktır. Böylece tarihî eser geçmişin kalıntısı olmaktan çıkar hem insanın varoluşsal devamlılığının hem de kolektif hafızanın yaşayan taşıyıcısına dönüşür.

Bir testi aldım çarşıdan ucuza;

Gizli gizli neler anlattı bana;

Bir şahdım, dedi; altın kupam vardı,

Şimdi neyim? Testi oldum şaraba