Çok Katmanlı Aidiyet Sistemi

Uluslararası İlişkileri Anlamlandırmanın Yeni Bir Yolu

Devletlerin birbirleriyle çelişiyor gibi görünen politik tercihleri ve stratejik açılımları, uluslararası ilişkilerin alışılmış kavramlarını yeniden düşünmemizi gerektiriyor. Bir devlet güvenlik alanında başka bir ülkeyle iş birliği yaparken ekonomik alanda onun rakibi olabiliyor; siyasi alanda karşı karşıya geldiği bir başka ülkeyle ise enerji, teknoloji veya ticaret ilişkilerini geliştirebiliyor.

İlk bakışta çelişki gibi görünen bu davranışların kendi içinde bir mantığı bulunuyor. Belki de sorun devletlerin tercihlerinden çok, onları anlamlandırmak için kullandığımız kavramsal çerçevede yatıyor. Devletleri hâlâ ittifaklar, bloklar ve taraflar üzerinden tanımlamaya çalışıyoruz. Oysa günümüz uluslararası sisteminde ilişkiler, tek bir stratejik yönelime bağlı kalmaksızın farklı alanlarda kurulabiliyor ve kesişebiliyor.

Geleneksel ittifak anlayışı varlığını sürdürmekle birlikte, farklı amaçlar etrafında oluşan çok yönlü ilişki ağları giderek önem kazanıyor. Bu değişimi anlamlandırabilmek için Çok Katmanlı Aidiyet Sistemi (ÇKAS) olarak adlandırdığımız yeni bir yaklaşıma ihtiyaç duyuyoruz.

Tekil Aidiyetten Çoklu Aidiyete

Tarihsel bağlar, kültürel yakınlıklar, ideolojik tercihler, coğrafi zorunluluklar, ekonomik çıkarlar ve güvenlik kaygıları, devletlerin birbirleriyle kurdukları ilişkileri şekillendiren temel unsurlardır. Geleneksel uluslararası sistemde bu unsurlar çoğunlukla belirli bir stratejik yönelim etrafında birleşiyor, devletlerin genel konumları da bu yönelim üzerinden tanımlanıyordu.

Bugün ise devletler tek bir siyasi veya askerî oluşumla sınırlı kalmadan, farklı amaçlarla kurulmuş ilişki ağlarında eş zamanlı olarak yer alabiliyor. Aynı aktör güvenlik bakımından bir ülkeye, ekonomik bakımdan başka bir ülkeye, tarihsel ve kültürel bakımdan ise daha geniş bir topluluğa yakın durabiliyor.

ÇKAS, devletlerin farklı amaç ve çıkarlar etrafında oluşmuş birden fazla ilişki ağına aynı anda katılabildiği ve bu ağlardaki konumlarını değişen koşullara göre yeniden düzenleyebildiği dinamik bir uluslararası ilişkiler düzenidir. Burada belirleyici olan, devletlerin birden fazla tarafa mensup olması değil, farklı amaçlarla kurulan ilişkilerin aynı aktör üzerinde eş zamanlı olarak varlık gösterebilmesidir.

Katmanlar ve Ağlar: Sistemin İki Temel Unsuru

Katman, aidiyetin hangi düzlemde oluştuğunu; ağ ise bu aidiyetin hangi ilişkiler üzerinden somutlaştığını ifade eder. Katman, bir aktörün kendisini diğer aktörlerle ortak bir aidiyet alanında tanımlamasını sağlayan tarihsel, coğrafi, siyasi, kültürel veya medeniyetsel referans zeminidir. Ağ ise bu zeminler üzerinde belirli amaçlar, çıkarlar ve işlevler doğrultusunda kurulan ilişkiler bütünüdür. Siyasi, güvenlik, ekonomik, teknolojik ve kültürel ilişkiler bu ağların temel biçimlerini oluşturur.

Bir devlet aynı anda belirli bir coğrafyanın parçası, tarihsel bir topluluğun mensubu, kültürel bir dünyanın aktörü ve evrensel bir kurumsal düzenin katılımcısı olabilir. Bu nedenle katmanlar, birbirini dışlayan veya hiyerarşik biçimde sıralanan yapılar değil, aynı aktör üzerinde eş zamanlı varlığını sürdüren farklı aidiyet zeminleridir.

Bu yapı içerisinde bir katmanda birden fazla ağ bulunabileceği gibi aynı ağ, farklı katmanlardan gelen aktörleri de bir araya getirebilir. Örneğin Türk dünyası, ortak tarih, dil, kültür ve hafıza üzerinden oluşan bir aidiyet katmanıdır. Türk Devletleri Teşkilatı bu katmanda gelişen siyasi-kurumsal ağlardan birini oluştururken ticaret, enerji, ulaştırma ve eğitim ilişkileri farklı ağlar meydana getirir. Buna karşılık Türkiye'nin NATO veya Birleşmiş Milletler içerisindeki konumu farklı aidiyet referansları üzerinden şekillenir.

Dolayısıyla coğrafya aidiyetin mekânsal kapsamını, tarih zamansal derinliğini, kültür, hafıza ve medeniyet ise ortak anlam dünyasını oluşturur. Ağlar, bu aidiyet zeminleri üzerinde ilişkiler kurarak farklı katmanlar arasında bağlantı sağlar. Aynı katmandaki aktörlerin bütün ağlarda ortak hareket etmesi gerekmediği gibi, farklı katmanlardan gelen aktörler de ortak çıkarlar doğrultusunda aynı ağ içerisinde buluşabilir.

Aidiyet ile çıkar bazen birbirini güçlendirir, bazen farklılaşır, bazen de birbirinden bağımsız gelişir. ÇKAS’ın temel açıklama alanlarından biri, farklı aidiyet zeminleri üzerinde oluşan ağlar arasındaki bu değişken ilişkidir.

Çok Katmanlı Aidiyet Sistemi'nin Dinamikleri

Sistem, birbirini tamamlayan şu temel dinamikler üzerinden işler:

Eş zamanlılık: Devletlerin farklı amaçlarla oluşmuş birden fazla ağ içerisinde aynı anda yer alabilmesidir.

İşlevsel ayrışma: Her ağın kendi amacı ve işleyiş mantığına sahip olmasıdır. Bu nedenle ekonomik iş birliği ile güvenlik ilişkilerinin aynı siyasi doğrultuda gelişmesi gerekmez.

Geçişkenlik: Devletlerin değişen koşullara göre ağlarla ilişkilerini güçlendirebilmesi, zayıflatabilmesi veya yeniden düzenleyebilmesidir. Bu her zaman bir taraftan diğerine geçmek anlamına gelmez; ancak ekonomik bağımlılıklar, güvenlik yükümlülükleri ve güç asimetrileri bu hareket alanını sınırlandırabilir.

Bununla birlikte ekonomik bağımlılıklar, güvenlik yükümlülükleri ve güç asimetrileri bu hareket alanını sınırlandırabilir.

Özerklik: Bir ağda yaşanan gelişmenin diğer ağlar üzerinde zorunlu olarak belirleyici olmamasıdır. Siyasi bir anlaşmazlık ekonomik ilişkileri sona erdirmeyebilir; ekonomik ortaklık da siyasi uzlaşmayı gerektirmez.

Kesişme ve tamamlayıcılık: Farklı ağların ortak aktörler, kaynaklar veya hedefler üzerinden birbirini destekleyebilmesidir. Ekonomik iş birliği siyasi ilişkileri, kültürel yakınlık ise ticari bağlantıları güçlendirebilir.

Değişken bağlılık: Devletlerin ağlar içerisindeki konumlarının zamanla değişebilmesidir. Yeni çıkarlar ve değişen koşullar, mevcut ilişkilerin yeniden düzenlenmesine yol açabilir.

Bu dinamikler, devletlerin uluslararası sistemdeki konumlarının sabit olmadığını; farklı ilişkiler içerisindeki hareket kabiliyetleriyle şekillendiğini gösterir.

Uluslararası İlişkilerde Çıkar Kavramının Dönüşümü

Geleneksel uluslararası ilişkiler anlayışında çıkarlar çoğunlukla bütüncül bir stratejik yönelim içerisinde ele alınırken, bu sistemde farklı ilişki ağlarına bağlı olarak ayrışabilir ve eş zamanlı varlığını sürdürebilir. Bir alanda ortaya çıkan çıkar çatışması, diğer alanlardaki ilişkilerin zorunlu olarak kesilmesini gerektirmez.

Böylece bir ağda yaşanan rekabet veya uzlaşmazlık, diğer ağlardaki iş birliğini ortadan kaldırmadan varlığını sürdürebilir. Bu durum, çatışmaların diğer ilişki alanlarına yayılmasını sınırlandırarak daha kontrol edilebilir ve yönetilebilir hale gelmesine imkân tanır. Çıkar artık tek bir stratejik bütünün ayrılmaz parçası değil, farklı ağlarda farklı biçimlerde tanımlanabilen ve yönetilebilen çok katmanlı bir olgudur.

Çok Katmanlı Aidiyet Sistemi Üzerinden Analiz Yapmak

Bir teorinin değeri, yalnızca mevcut gelişmeleri açıklamasında değil, yeni analizler yapmaya imkân sağlamasında ortaya çıkar. ÇKAS, devletlerin dış politika tercihlerini incelerken şu soruları öne çıkarır:

1. Devlet hangi aidiyet katmanları içerisinde yer almaktadır?

2. Hangi amaçlarla oluşturulmuş ağlara katılmaktadır?

3. Bu ağlar arasında tamamlayıcılık, bağımsızlık, rekabet veya çatışma ilişkilerinden hangileri bulunmaktadır?

4. Devletin ağlar arasında hareket edebilme kapasitesi nedir ve bu kapasite hangi bağımlılıklar tarafından sınırlandırılmaktadır?

5. Bir ağdaki değişim diğer ağların işleyişini nasıl etkilemektedir?

Bu sorular, tek bir gelişmeden hareketle devletin bütün stratejik yönelimini belirleme yanılgısını önlemeye yardımcı olur. Bir ekonomik anlaşmayı siyasi ittifak, güvenlik alanındaki rekabeti ise bütün ilişkilerin kopuşu olarak değerlendirmek yerine, her gelişmeyi gerçekleştiği ağın koşulları içerisinde ele almak gerekir.

Elbette devletlerin farklı ağlara katılma ve bunlar arasında hareket edebilme kapasitesi eşit değildir. Ekonomik bağımlılık, askerî güç, coğrafi konum, kurumsal yükümlülükler ve dış baskılar bu hareket alanını belirler. Çoklu aidiyet, sınırsız bir tercih serbestisi değil, farklı bağlantılar içerisinde hareket edebilme imkânıdır.

Yeni Bir Uluslararası İlişkiler Anlayışına Doğru

ÇKAS uluslararası ilişkileri güç, çıkar ve çatışma ekseninden koparmayı değil, bu unsurların farklı ilişki ağları içerisinde nasıl şekillendiğini açıklamayı amaçlıyor. Bu çerçevede devletlerin stratejik kapasitesi, yalnızca sahip oldukları askerî ve ekonomik güçle değil, farklı ağlara erişebilme, aralarında bağlantı kurabilme ve değişen koşullarda hareket alanlarını koruyabilme yetenekleriyle de ölçülmelidir. Bağlantı kurma ve ağlar arasında köprü oluşturma kapasitesi böylece yeni bir stratejik güç unsuruna dönüşmektedir.

Belki de uluslararası ilişkileri anlamakta yaşadığımız güçlüğün nedeni, değişen ilişkileri değişmeyen kategoriler üzerinden açıklamaya çalışmamızdır. Oysa bir devletin başka bir devletle bir alanda rekabet etmesi bütün alanlarda karşı karşıya geleceği, bir konuda iş birliği yapması da bütün çıkarlarının örtüştüğü anlamına gelmez.

ÇKAS’ın temel iddiası, devletlerin farklı aidiyet düzlemlerinde ve ilişki ağlarında eş zamanlı olarak var olabilmelerinin uluslararası sistemin doğal bir özelliği haline geldiğidir. Bu nedenle artık yalnızca kimin dost, kimin düşman olduğuna değil, hangi alanlarda birlikte hareket edilebildiğine, nerelerde rekabet yaşandığına ve bu farklı ilişkilerin nasıl sürdürülebildiğine bakmak gerekiyor.

Çünkü yeni dünyada bir devletin hareket kabiliyeti, farklı bağlantılar içerisinde kendi stratejik tercihlerini koruyabilmesinde yatmaktadır.

Öyleyse Azerbaycan'ın endişesini, Rusya'nın Türk Devletleri Teşkilatı ile temas kurma isteğini, Kazakistan'ın İbrahim Anlaşmaları'na katılımını, bazı Türk devletlerinin Kıbrıs Rum Yönetimi'ni tanımasını; İran'ı, Mısır'ı, İsrail'i, ABD'yi ve diğer aktörleri bu denklem içerisine yerleştirerek yeniden değerlendirelim.