COP31 Antalya: Dünyayı Kim Kirletti, Bedelini Kim Ödeyecek?

Bundan kırk yıl önce Siyasal’ın ikinci sınıfında “Çevre Sorunları” isimli bir dersimiz vardı. Normal şartlarda “Kentleşme ve Konut Politikası” isimli dersin bir ünitesi olabilecekken ayrı bir ders olarak verilmesine anlam verememiştim. Şimdi geriye dönüp bakıyorum; Çevre Sorunları bir süreçmiş; insanoğlu bu sorunları yönetmekte başarılı olamadı.

Antalya, 9–20 Kasım 2026 tarihlerinde dünyanın en önemli uluslararası toplantılarından birine ev sahipliği yapıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı (COP31), iklim krizini ve olası çözümleri tartışmak üzere dünya liderlerini bir araya getiriyor. Gerçi katılanların paylaşımlarına baktığımızda iklimden başka her şeyin konuşulduğunu, bol bol fotoğraf çekildiğini görüyoruz. Ama biz asıl konuya dönelim: COP31’i yazalım.

İklim değişikliği insanlığın karşı karşıya olduğu en ciddi problemlerden biri. Ancak bu problemin ortaya çıkmasında bütün ülkelerin sorumluluğu aynı değil. Sanayi Devrimi’nden bu yana dünyanın doğal kaynaklarını tüketerek zenginleşen ülkelerle sanayileşme sürecini henüz tamamlayamamış ülkeleri aynı kefeye koyabilir miyiz? 

Bu soruya cevap verebilmek için önce son iki yüzyılın karbon muhasebesine bakalım.

Dünyayı kim kirletti?

Atmosferde biriken karbondioksit, bugünkü iklim krizinin temel nedenlerinden biri. Karbondioksidin etkileri çok uzun süre devam ediyor. Dolayısıyla iklim krizinin sorumluluğunu değerlendirirken yalnızca bugünkü emisyonlara bakmak yeterli olmuyor.

1850–2024 döneminde fosil yakıt kullanımı ve sanayi faaliyetlerinden kaynaklanan toplam karbondioksit salımının ülkelere göre dağılımı oldukça çarpıcı.

Kaynak: Global Carbon Budget 2025. 1850–2024. (yaklaşık paylar)

ABD ve bugünkü Avrupa Birliği ülkeleri tarihsel salımların yaklaşık %40’ından sorumlu. İngiltere ve Avrupa’nın AB dışındaki ülkeleri bu toplama dahil değil. Batı dünyası bugünkü refahını büyük ölçüde fosil yakıtlara dayalı sanayileşmeye borçlu. Şimdi gelişmekte olan ülkelere emisyon azaltımı çağrısı yapıyor. Dönüşümün maliyetinin nasıl paylaşılacağı ise ciddi bir adalet sorunu.

Bugünün kirleticileri

Son kırk yılda dünya ekonomisi değişti. Çin dünyanın en büyük sanayi üreticilerinden biri hâline geldi. Hindistan hızla büyüdü. Batı’da tüketilen pek çok ürünün üretimi Asya’ya kaydı. Bu nedenle 2024’ün yıllık salım tablosu tarihsel dağılımdan oldukça farklı.

Kaynak: Global Carbon Budget. 2024 fosil yakıt ve sanayi kaynaklı CO₂ salımları (yuvarlanmış oranlar)

Çin bugün tek başına ABD ve Avrupa Birliği’nin toplamından daha fazla karbondioksit salıyor. Hindistan’ın payı da Avrupa Birliği’ninkini geçmiş durumda.

Elbette Çin ve Hindistan’ın nüfus büyüklükleri dikkate alınmalı. Arazi kullanımı da dahil edilerek mevcut nüfuslar esas alındığında, ABD’nin kişi başına tarihsel salımı Çin’in 7, Hindistan’ın 25 katı. Ayrıca Batı’da tüketilen çok sayıda ürünün Asya’da üretilmesi de hesaba katılmalı. Buna rağmen bugünün büyük kirleticileri iklim değişikliğiyle mücadelede sorumluluk üstlenmek zorunda.

Image

Batı’nın iklim politikalarındaki çelişki

İklim politikalarındaki en çarpıcı örnek ABD.

Dünyanın tarihsel olarak en fazla karbondioksit salan ülkesi, Paris İklim Anlaşması’ndan iki kez çekilme kararı aldı. Son çekilme Ocak 2026’da yürürlüğe girdi. ABD yönetiminin uluslararası iklim anlaşmalarına yönelik bu tutumu, küresel iklim iş birliğinin güvenilirliğini ciddi biçimde zedeliyor. 

Avrupa Birliği’nin tutumu daha farklı. Avrupa Birliği, emisyonlarını azaltma konusunda önemli ilerlemeler kaydetti. Yenilenebilir enerji yatırımlarını artırdı. İklim politikalarını ekonomik düzenlemelerle destekledi. Ancak Avrupa Birliği’nin politikaları da tartışmadan uzak değil.

Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), Avrupa Birliği’ne ithal edilen belirli sanayi ürünlerinin üretimi sırasında ortaya çıkan karbon emisyonlarına maliyet getiriyor. Bu düzenleme, iklim hedeflerine hizmet edebilir. Fakat gelişmekte olan ülkelerin sanayi sektörleri açısından yeni bir rekabet dezavantajı yaratıyor.

Avrupa iki yüzyıl boyunca fosil yakıtlarla sanayileşti. Şimdi aynı sanayileşme yolunu izleyen ülkelerden daha pahalı ve temiz teknolojiler kullanmalarını istiyor.

Peki, bu dönüşümün maliyetini kim karşılayacak?

İklim krizinin bedelini kim ödeyecek?

Kıtalar arasındaki tarihsel karşılaştırma, adaletsizliğin boyutlarını daha açık bir şekilde gösteriyor. Kıtalararası karşılaştırmada bu kez 1750'ye kadar geri gidiyoruz: 

Kaynak: Our World in Data / Global Carbon Budget

1750–2024 kümülatif fosil ve sanayi kaynaklı CO₂ coğrafi bölge sınıflaması

Kuzey Amerika ve Avrupa, tarihsel karbondioksit salımının yaklaşık yüzde 57’sinden sorumlu. Asya’nın payı yüzde 33,8 ile tek başına en yüksek. Bu pay, dünya nüfusunun yarısından fazlasını barındıran Asya’ya ait. Afrika’nın payı ise yalnızca yüzde 3 civarında. Oysa kuraklık, çölleşme, su kıtlığı ve tarımsal üretimdeki kayıplar Afrika’nın birçok ülkesini ağır biçimde etkiliyor. İklim krizine en az katkıda bulunan toplumların, krizin sonuçlarına karşı en savunmasız durumda olması büyük bir adaletsizlik. Ancak bu adaletsizlik, iklim değişikliğiyle mücadeleden vazgeçilmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Bilimsel veriler küresel sıcaklık artışının ciddi sonuçlar doğuracağını gösteriyor. Türkiye de kuraklık, orman yangınları ve su kaynakları üzerindeki baskı nedeniyle bu tehlikelerle karşı karşıya.

Bu yüzden uluslararası iş birliği kaçınılmaz. Asıl mesele, sorumlulukların ve maliyetlerin adil paylaşılması.

Antalya’da neler konuşuluyor?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 11 Kasım’da COP31 Liderler Zirvesi’nin açılışında yaptığı konuşmada iklim krizinin bütün insanlığı tehdit ettiğini vurguladı. Gelişmiş ülkelerin tarihsel sorumluluğuna ve iklim finansmanının önemine dikkat çekti. Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefini hatırlatarak COP31’in bir uygulama COP’u olmasını hedeflediklerini açıkladı. COP31 Başkanlığı’nı Türkiye, müzakere sürecinin yürütülmesini ise Avustralya üstleniyor.

Antalya’daki görüşmelerde temiz enerjiye geçiş, elektrifikasyon, yeşil sanayileşme, iklim finansmanı ve şehirlerin iklim değişikliğine dayanıklılığı öne çıkıyor. Gelişmekte olan ülkelerin temiz teknolojilere erişimi de tartışılan konular arasında yer alıyor. Bütün bunlar önemli. Ancak geçmişteki iklim konferanslarında da iddialı hedefler açıklandı ve finansman taahhütleri verildi. Bunların büyük bir bölümü zamanında yerine getirilemedi.

Öyleyse, Antalya’da yapılacak açıklamaların değeri, konferans sonrasında ne ölçüde eyleme dönüşecekleriyle anlaşılacak.

Veriokrasi çağında yeni enerji meselesi

Sanayi Devrimi’nin temel enerji kaynağı kömürdü. Yirminci yüzyılda ekonomik ve siyasi gücü büyük ölçüde petrol belirledi. Şimdi Veriokrasi çağındayız. Veri, algoritma ve hesaplama gücü üzerindeki hâkimiyet, ülkeler arasındaki güç ilişkilerini yeniden şekillendiriyor. Ancak bu yeni çağın da büyük bir enerji ihtiyacı var. 

Uluslararası Enerji Ajansı'na göre veri merkezleri 2024 yılında 415 milyar kilovat-saat elektrik tüketti. Bu, dünya elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 1,5’i. Tüketimin 2030’da 945 milyar kilovat-saate ulaşması bekleniyor. 

Daha dikkat çekici olan ise, 2024’te veri merkezlerinin tükettiği elektriğin yüzde 45’inin ABD’de, yüzde 25’inin Çin’de ve yüzde 15’inin Avrupa’da kullanılması. Yani dünya veri merkezlerinin elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 85’i bu üç bölgede gerçekleşiyor. 

Burada yeni bir ikilem ortaya çıkıyor. Dünya ülkeleri karbon salımlarını azaltmaya çalışırken yapay zekâ yarışının yol açtığı enerji talebi hızla büyüyor. Bu talebin iklim üzerindeki etkisini ise elektriğin hangi kaynaklardan üretildiği belirleyecek. 

Yapay zekâ enerji verimliliğini artırabilir, elektrik şebekelerini daha iyi yönetebilir ve iklim tahminlerini geliştirebilir. Ancak bu teknolojilerin geliştirilmesi ve kullanılması, enerji, su ve hesaplama altyapısı açısından ciddi maliyetler yaratıyor.

Veriokrasi çağında iklim politikaları, teknolojik egemenlik meselesinden ayrı düşünülemez.

Türkiye kendi yolunu çizmeli

Türkiye, iklim politikalarını belirlerken Batı’nın tarihsel sorumluluğunu görmezden gelemez. Çin’in enerji yoğun büyüme modelini de olduğu gibi benimseyemez. Türkiye, kendi ekonomik ihtiyaçlarına, doğal kaynaklarına ve teknolojik hedeflerine uygun bir yol haritası hazırlamalıdır.

Türkiye’nin elektrik üretiminde kömür ve doğal gazın payı hâlâ yüksek. 2025 yılında üretilen elektriğin %55,6’sı bu iki kaynaktan sağlandı. Yenilenebilir enerji yatırımları artarken, kesintisiz elektrik üretimi için depolama ve iletim altyapısı da geliştirilmeli. İklim hedefleri belirlenirken enerji güvenliği ve sanayinin ihtiyaçları hesaba katılmalı. Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefi ve 2025 yılında kabul edilen İklim Kanunu bu açıdan önemli. Ancak hedeflerin başarısı, uygulanabilir yatırımlara ve sanayinin rekabet gücünü koruyan politikalara bağlı.

Veriokrasi çağında Türkiye’nin yeni hesaplama altyapılarına da ihtiyacı var. Birkaç gün sonra Fikir Coğrafyası’nda yayımlanacak “Elektrikten Zekâya: Veriokrasi Çağında Türkiye’nin Enerji Meselesi” başlıklı yazımda önereceğim Anadolu Hesaplama Havzaları, enerji kaynaklarımızdan teknolojik üretimde yararlanmayı amaçlıyor.

Bu yatırımların elektrik, su ve altyapı maliyetleri topluma yüklenmemeli; Yerli şirketler ve araştırmacılar da hesaplama gücüne erişebilmeli. Türkiye’nin sağladığı kaynakların karşılığında teknolojik ve ekonomik değer de ülkede üretilmeli. Enerji yatırımlarında çevresel etkiler, su kaynakları ve bölgesel ihtiyaçlar dikkate alınmalı. Yatırımcılar için hukuki güvence sağlanırken kamu yararı da korunmalı. Türkiye’nin iklim politikası, kalkınma ve teknoloji politikalarıyla uyumlu olmalı.

Antalya’dan dünyaya nasıl bir mesaj?

COP31’in Türkiye’de düzenlenmesi önemli bir diplomatik fırsat olarak öne çıkıyor. Türkiye, gelişmiş ülkelerin tarihsel sorumluluklarını hatırlatmalı ve kendi kalkınma ihtiyaçlarını da savunmalı. İklim finansmanına erişim ve temiz teknoloji paylaşımı konularında somut talepler ortaya koymalı.

Ancak Türkiye’nin izleyeceği yol, ne Batı’nın iklim politikalarının ne de Çin’in enerji yoğun büyüme modelinin bir tekrarı olmamalı. Türkiye, kendi enerji kaynaklarını, sanayisini ve teknolojik hedeflerini birlikte değerlendirmeli.

Veriokrasi çağında bu tercih daha da önem kazanıyor. Yapay zekâ ve veri merkezleri, yeni bir enerji talebi yaratıyor. Türkiye bu yarışta yer almak istiyorsa, elektrik, su ve altyapı kaynaklarını dikkatli kullanmalı. Bu kaynakları kullanarak teknoloji üretmeli, yetişmiş insan gücünü geliştirmeli ve ekonomik değer oluşturmalı. 

İklim kriziyle mücadele bütün ülkelerin ortak sorumluluğu. Ancak bu sorumluluğun tarihsel ve ekonomik boyutları birbirinden farklı. Dünyayı iki yüzyıl boyunca kirleterek zenginleşen ülkelerle sanayileşme mücadelesi veren ülkeler, aynı bedeli ödememeli. Bugünün büyük kirleticileri de sorumluluklarını geçmişin arkasına sığınarak gizlememeli.

Antalya’da konuşulması gereken temel mesele bu.

Dünyayı kimlerin kirlettiğini biliyoruz. Şimdi asıl soru, temizlemenin bedelini kimin ödeyeceği.

Yazarın notu:

Fikir Coğrafyası’nda sürdürdüğümüz “Veriokrasi Çağında Türkiye’nin Sektörleri” yazı dizisinde, birkaç gün sonra enerji meselesini ele alacağız. “Elektrikten Zekâya: Veriokrasi Çağında Türkiye’nin Enerji Meselesi” başlıklı yazıda, yapay zekânın artan elektrik ihtiyacını, Türkiye’nin enerji imkânlarını ve Anadolu Hesaplama Havzaları önerimizi tartışacağız.