Ortadoğu’da patlayan her büyük savaş, önce kendi ilan edilmiş gerekçeleriyle konuşulur. Nükleer tehdit denir, füze kapasitesi denir, vekil örgütler denir, İsrail’in güvenliği denir, İran’ın bölgesel yayılması denir. Bunların her biri önemlidir. Hatta sahadaki sıcak çatışmayı anlamak için gereklidir. Fakat modern çağın büyük krizlerini yalnızca görünen gerekçeler üzerinden değerlendirmek, çoğu zaman meselenin kabuğunu görüp özünü kaçırmak anlamına gelir.
Bir tarafta İsrail’in güvenlik doktrini adı altında hukuku hiçe saymaktan soykırıma uzanan katil yapısı, diğer tarafta bu alçaklığa destek olan ABD. Her ikisi de kendi gücünü tahkim etmek, kendi alanını genişletmek ve güvenlik anlayışı adı altında zulmü Ortadoğu’ya dayatmak istemektedir. Ancak gerek ABD/ İsrail zulüm hattı, gerekse İran sadece slogan üretir. Sloganlar da sadece propaganda üretir. Dolayısıyla ABD-İsrail’i eleştirirken İran’ı kutsamak ya da İran karşıtlığı adına Batı’nın her hamlesini medeniyet savunması gibi sunmak, analiz değil duygusal hizalanmadır. Oysa bölgede asıl ihtiyaç duyulan şey, ideolojik bloklara körü körüne eklemlenmeden jeopolitiği soğukkanlı biçimde okuyabilmektir.
Bugün İran ile ABD/İsrail hattında yaşanan çatışmayı askeri, ideolojik ya da mezhepsel bir başlık altında değerlendirmek eksikliktir. Çünkü günümüz dünyasında savaşlar artık yalnızca sınırlar, ordular ve füze menzilleri üzerinden yürümüyor. Enerji yolları, ticaret koridorları, finans merkezleri, dijital altyapılar, veri akışları ve risk algısı da artık savaşın asli unsurları haline gelmiş durumda. Kısacası, içinde bulunduğumuz çağda güç sadece tankta, uçakta, füzede, donanmada veya asker sayısında değildir. “Akışları kontrol etme kapasitesi”, güç tanımının ana faktörü olmuştur.
Bugün yaşanan çatışmayı anlamanın anahtarı da burada yatıyor. Mesele İran’ın nükleer dosyası ya da İsrail’in sözde güvenlik refleksi değildir. Mesele küresel sistemin ağırlık merkezinin nereye kayacağıyla ilgilidir. Daha açık ifade edersek, Londra-New York hattında temsil edilen geleneksel Batı merkezli finansal ve jeopolitik düzen ile Çin-Asya-Körfez ekseninde yükselen yeni ticaret, lojistik, teknoloji ve sermaye hattı arasında tarihsel bir gerilim yaşanmaktadır. Savaş, işte bu daha büyük tablonun Ortadoğu’daki sert yansıması olarak da okunabilir.
Bugün dünya ekonomisi tek merkezli değildir. Gerçi eski dünyanın büyük merkezleri hâlâ güçlüdür. Hukuk, rezerv para, yatırım bankacılığı, sigorta, denetim ve yaptırım mekanizmaları bakımından belirleyici üstünlüklerini sürdürmektedirler. Fakat buna rağmen yeni bir gerçeklik de doğmaktadır. Asya üretimin ağırlık merkezine dönüşmüş, Çin küresel tedarik zincirlerinin ana aktörlerinden biri haline gelmiş, Körfez ise yalnızca petrol ve doğalgaz satıcısı olmaktan çıkarak finans, teknoloji, yatırım ve lojistik merkezi olma yönünde büyük bir atılım başlatmıştır.
Tam da bu yüzden bugün Körfez ülkelerine sadece enerji ihracatçısı ülkeler gibi bakmak büyük hata olur. Dubai, Abu Dabi, Doha ve Riyad gibi merkezler, artık küresel sermayeyi çekmeye çalışan, fintech ve dijital varlık alanında alan açan, vergi avantajı ve düzenleyici esneklik sağlayan yeni odaklar olarak yükselmektedir. Bu yükselişin anlamı yalnızca yeni zenginlik üretimi değildir. Bunun anlamı, aynı zamanda küresel sermayenin coğrafyasının değişmesi, risk haritalarının yeniden çizilmesi ve Batı’nın tarihsel finansal tekelinin sorgulanmaya başlamasıdır.
İşte burada benim 2023’te “Veriokrasi” olarak adlandırdığım yeni dönemin başladığını söyleyebiliriz.
Çağımızda para ile veri artık birbirinden ayrı iki alan değildir. Finansal ağları yönetenler aynı zamanda bilgi akışını, algoritmik görünürlüğü, yaptırım kabiliyetini, dijital gözetimi ve davranış biçimlerini de etkileme gücüne sahiptir.
Veri artık sadece bilgi değildir. Yönetişim aracıdır.
Sadece teknik bir unsur değildir. Egemenlik kapasitesidir.
Sadece dijital bir mesele değildir. Fiziksel egemenliğin yerine geçen ve davranışsal/ algoritmik egemenliğe dayanan yeni bir siyasal iktidar biçimidir.
Bugün SWIFT sistemi, uluslararası ödeme altyapıları, kredi derecelendirme mekanizmaları, borsalar, yatırım fonları, bulut altyapıları, savunma teknolojileri ve iletişim ağları iç içe geçmiş durumdadır. Bu nedenle finans merkezinin kayması, sadece bankaların yer değiştirmesi anlamına gelmez. Gücün yer değiştirmesi anlamına gelir.
Bu açıdan bakıldığında İran savaşı yalnızca İran’ı sınırlama veya cezalandırma savaşı değildir. İran, bütün zaaflarına ve sorunlarına rağmen, jeopolitik bakımdan son derece kritik bir düğüm noktasıdır. Bir taraftan Hürmüz Boğazı üzerinde baskı kurabilecek konumdadır. Diğer taraftan Asya ile Ortadoğu arasındaki kara ve deniz bağlantılarında önemli bir kavşak rolü üstlenmektedir. Üstelik Çin’in Batı’ya açılan güzergâhları, enerji güvenliği ve Avrasya bağlantıları açısından da ihmal edilemeyecek bir yerde durmaktadır. Dolayısıyla İran’a yönelik baskı, bir rejimi dizginleme çabasından çok, yükselen Avrasya-Körfez bütünleşmesini istikrarsızlaştırma hamlesidir.
Burada özellikle Hürmüz Boğazı’nın sembolik ve stratejik anlamı büyüktür. Hürmüz, sadece dar bir deniz geçidi değildir. Küresel enerji akışının sinir uçlarından biridir. Orada yaşanan her kriz, dünyanın geri kalanında sadece petrol fiyatını etkilemez. Sigorta maliyetleri, taşıma riskleri, yatırım kararları, sermaye hareketleri, finansal güven ve siyasal beklentiler de Hürmüz Boğazı’nda yaşanacak her türlü krizin kaçınılmaz sonucudur. Bu nedenle Hürmüz’de yaşanan gerilim, klasik anlamda bir bölgesel güvenlik meselesi olmanın çok ötesindedir.
Hürmüz’de sıkışan yalnızca gemiler değildir. Küresel düzenin kendisidir.
Büyük güçler çoğu zaman kendi çıkarlarını güvenlik söylemiyle meşrulaştırırlar. Hegemonik sistemler de yeni rakiplerin yükselişini, çoğu zaman kaos üretmeden ya da risk büyütmeden karşılamazlar. Tam da bu yüzden bugün yaşanan savaşın, askeri olmaktan çok, jeo-ekonomik bir savaş olduğu fikrini ciddiye almak gerekir.
Savaşın yarattığı en önemli araçlardan biri de risk algısıdır. Modern sermaye korkudan hoşlanmaz. Belirsizlikten kaçar. Güvenli liman arar. Bir bölgenin büyümesi için yatırım iklimi gerekir. Ama yatırım iklimini bozmanın en kestirme yolu da o bölgeyi sürekli kriz alanı haline getirmektir. Eğer Körfez son yıllarda yükselen bir finans ve teknoloji havzasına dönüşüyorsa, bu havzanın çevresinde ortaya çıkan büyük bir savaşın ilk etkilerinden biri, sermayeyi yeniden eski merkezlere ya da daha güvenli görülen bölgelere yönlendirmek olacaktır. Dolayısıyla savaş, sadece cephede değil, yatırım masasının üstünde de sonuç üretir. Füzeler kadar korku da çalışır. Bombalar kadar belirsizlik de sonuç verir.
Ortadoğu’nun son çeyrek yüzyılı bize bir başka önemli gerçeği daha gösterdi. İnanç ve milliyetçilik, daha geniş bir medeniyet perspektifiyle dengelenmediğinde kolaylıkla dogmatizmin ve şiddetin hammaddesine dönüşebiliyor. Dindarlık, ahlaki ufukla birleşmediğinde mezhepsel mobilizasyona dönüşüyor. Milliyetçilik, evrensel bir medeniyet tasavvuru ile birleşmediğinde savunmacı ve saldırgan kimlik siyasetinin aracı haline geliyor. Sonuçta siyaset, uzun vadeli bir toplumsal ideal üretmek yerine kısa vadeli hegemonya mücadelelerinin alanı oluyor. Bugün Ortadoğu’daki pek çok kırılma da tam bu zeminde büyüyor. Kimlikler siyasal aklı genişletmek için değil, karşı tarafı şeytanlaştırmak için kullanılıyor. Güç ile hukuk arasındaki denge bozuluyor. Böylece kriz, sadece bölgesel değil küresel bir nitelik kazanıyor.
Eski dünya hâlâ güçlüdür. Ama artık tek merkez değildir.
Yeni dünya ise henüz kurumsallaşmış bir düzen üretmemiştir. Ama yükselmektedir.
Çin’in üretim gücü, Asya’nın ticaret hacmi, Körfez’in sermaye ve lojistik kapasitesi, küresel ağırlık merkezini yavaş yavaş değiştirmektedir. Bu değişimi durdurmanın ya da yavaşlatmanın en etkili yolu, yeni yükselen hattı sürekli güvenlik krizleriyle baskı altında tutmaktır. İşte bugünkü savaş budur.
Bu nedenle bugünün savaşına bakarken yalnızca haritaya değil, para akışına bakmak gerekir.
Cepheyi değil, veri ağlarını takip etmek gerekir.
Devletler kadar finansal merkezlerin hedeflerine bakmak gerekir.
Veriokrasi çağında gerçek savaş, toprak için verilmez. Enerji akışını, ticaret akışını, sermaye akışını ve veri akışını kontrol edebilenler, yeni çağın egemenleri olacaktır.
Sonuç olarak bugün İran-ABD/İsrail savaşı diye gördüğümüz tabloyu, yalnızca askeri bir çatışma olarak okumak yetersizdir. Bu savaş, küresel sistemin yeni ekseni üzerinde yürüyen daha büyük bir mücadelenin sahadaki yansımasıdır.
Türkiye açısından mesele daha da önemlidir. Türkiye ne Washington-Tel Aviv hattına teslim olabilir, ne de Tahran’ı anti-emperyalist romantizmle meşrulaştırabilir. Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, ilkesel tutarlılığa dayalı stratejik gerçekçiliktir. Çünkü Türkiye bu coğrafyada yalnızca askeri veya ekonomik bakımdan değil, tarihsel ve entelektüel birikimi bakımından da farklı bir yerde durmaktadır. Osmanlı mirası, Cumhuriyet tecrübesi, modernleşme birikimi ve çok katmanlı toplumsal yapısı, Türkiye’ye hem bölgeyi anlama hem de bölgenin kısır kutuplaşmalarının ötesine geçme imkânı vermektedir.
Türkiye’nin bu süreçte üstlenebileceği en önemli rol, kendisini herhangi bir dogmatik eksenin parçası haline getirmeden güç, hukuk, inanç, ahlak, milliyet ve evrensellik arasında denge kurabilen bir siyasal aklı temsil etmesidir. Gerçek medeniyetler sadece sert güçle ayakta kalmaz. Adalet fikri, kurumsal kapasite ve düşünsel derinlik olmadan kalıcı bir düzen kurulamaz. Türkiye’nin asıl iddiası da burada yatmalıdır. Güç siyasetini reddetmeden, fakat onu hukukun ve stratejik aklın sınırları içinde tutmaya çalışan bir denge üretmek.
Türkiye, veriokrasi olarak adlandırdığım yeni dünya düzenini uzaktan izleyen bir ülke olmak zorunda değildir. Hürmüz’de sıkışan enerji, Körfez’de yön değiştiren sermaye ve veri çağının yükselen mantığı, Türkiye’ye tarihî bir pencere açmaktadır. Eski dünyanın alışkanlıkları ile yeni dünyanın imkânları arasında duran Türkiye, bu geçiş çağını doğru okursa sadece krizlerden korunmaz. Aynı zamanda yeni dönemin kazananlarından biri haline de gelebilir. Asıl mesele, fırsatları görmekten çok onları kurumsal programa, teşvike, zihniyete ve uzun vadeli devlet stratejisine dönüştürebilmektir.
Yeni yorum ekle