Hikmet Kıvılcımlı, Türkiye sosyalist düşünce tarihinde yalnızca bir eylem adamı değil, aynı zamanda dinin toplumsal ve maddi temellerini Marksist bir metodolojiyle çözümlemeye çalışan en özgün kuramcılardan biri olarak öne çıkar. Onun dini anlayışı, klasik Marksist "din halkın afyonudur" önermesinin ötesine geçerek, inanç sistemlerini üretici güçlerin gelişimi, tarihsel determinizm ve toplumsal yeniden üretim süreçleri içerisinde bir "madde" olarak ele alır. Kıvılcımlı’nın din yorumu, kendi geliştirdiği ve "Antika Tarih"in gidiş yasalarını keşfettiğini iddia ettiği "Tarih Tezi"ne göbekten bağlıdır. Hikmet Kıvılcımlı’nın din anlayışı, Türkiye sosyalist düşüncesinde "özgünlük" iddiası taşısa da, derinlemesine incelendiğinde Marksist metodolojinin sınırlarını zorlayan, hatta yer yer idealist ve romantik sapmalara düşen bir yapı arz eder. Kıvılcımlı, dini "toplumsal bir madde" olarak tanımlarken, aslında teolojik kavramları sosyolojik kategorilere indirgeyen bir redüksiyonizm (indirgemecilik) içine düşmüştür.
TARİH TEZİ VE DİNİ ANLAYIŞI
Kıvılcımlı’nın dini anlayışını kavramak için öncelikle onun tarihsel materyalizmi nasıl yorumladığını anlamak zaruridir. Ona göre tarih, bir "Birikim Bilimi" olmaktan çıkarılıp "Sınıflandırma Bilimi"ne dönüştürülmelidir; zira tarihsel süreçler rastlantısal değil, belirli yasalar (determinizm) çerçevesinde ilerler. Kıvılcımlı, Marks ve Engels’in modern kapitalist toplum için kurduğu yasaların, mülkiyetin henüz "kişi mülkiyeti" olarak kemikleşmediği "Antika Tarih" döneminde (İÖ 5000 - İS 1500) farklı işlediğini savunur.
Bu dönemde din, basit bir üstyapı kurumu değil, toplumun ekonomik temeli olan "komün" (topluluk) değerlerinin bir yansıması ve koruyucusudur. Kıvılcımlı, dinin özünü özel mülkiyeti reddeden "ilkel sosyalist" ve "komüncü" bir tutum olarak tanımlar. Ona göre dinler, başlangıç aşamalarında egemenlerin bir yalanı değil, toplumun özgürlük, eşitlik ve adalet ideallerinin kutsal bir dille ifade edilmiş biçimleridir.
Kıvılcımlı'nın analizine göre, medeniyetler (sınıflı toplumlar) tefeci-bezirgân sermayenin etkisiyle çürüyüp asalaklaştığında, üretici güçlerin önü tıkanır. Bu düğümü ancak dışarıdan gelen, henüz sınıflaşmamış ve komün gücünü koruyan "barbar topluluklar" çözebilir. Bu yıkıcı ve yeniden kurucu sürece "Tarihsel Devrim" adını verir. Din ve peygamberlik, işte bu tarihsel devrim anlarında, komün gücünü medeniyete taşıyan ideolojik birer "rönesans" aracı olarak işlev görür.
ALLAH KAVRAMI
Kıvılcımlı’nın din anlayışının en çarpıcı ve orijinal yönü, "Allah" kavramını "Tarihsel Determinizm" ile özdeşleştirmesidir. Ona göre Allah, doğa ve toplum yasalarının antika tarihteki adıdır. Peygamberler, toplumun kriz anlarında bu nesnel yasaların gidişatını sezen, ancak o günkü bilgi seviyesiyle bunu bilimsel bir terminolojiyle ifade edemeyen dehalardır.
Kıvılcımlı, Kur’an’daki "Esma-ül Hüsna"nın (Allah’ın 99 ismi) aslında birer doğa ve toplum kanunu olduğunu savunur. Bu isimler, evrimin ve tarihin gidişatını kodlayan sembollerdir. Örneğin:
El-Cami: Tarihin biriktirerek ve sentezleyerek ilerlemesi, toplumda devrim anlarının "toplayıcı" karakterini temsil eder.
El-Muksit: Tarihsel determinizmin en karmaşık akışlarda bile bir denge kurma yasasıdır.
Es-Sabûr: Toplumsal evrimin insan ömrünü aşan, binlerce yıllık sabırlı birikimini ve gidiş hızını simgeler.
El-Ganiyy: Evrimin ihtiyaçsız ve bolluk dolu yapısını, ihtiyaçları yaratanın da giderenin de kanunlar olduğunu anlatır.
Bu perspektiften bakıldığında, "Allah mı insanı yarattı, insan mı Allah'ı?" sorusuna Kıvılcımlı'nın cevabı materyalisttir: Allah’ı insan yaratmıştır. Ancak bu yaratma eylemi keyfi bir hayal gücü değil, toplumsal yasaların (determinizmin) insan beynindeki kaçınılmaz yansımasıdır. İnsan, kendi toplumsal yasalarını kutsallaştırarak Allah adını vermiş, böylece o yasalara uyumu (ibadeti) bir yaşam biçimi haline getirmiştir. Kur’an’daki "Esma-ül Hüsna"nın doğa ve toplum kanunları olarak okunması , semantik bir zorlama olarak eleştirilebilir. Kıvılcımlı, determinizmi kutsallaştırırken, aslında Marksizm’in din karşısındaki mesafeli ve eleştirel pozisyonunu, dinle "dilsel bir barış" uğruna feda etmektedir
KUTSALLAŞTIRMA PROSESİ
Kıvılcımlı, kutsallığın "gökten inmediğini", aksine yeryüzündeki maddi ve sosyal ilişkilerin bir sonucu olarak inşa edildiğini savunur. Bu süreç, Morgan’ın antropolojik bulgularıyla paralel olarak Totemizmden başlar. Kutsallaştırmanın ilk halkası olan Totemizm, ilkel komün insanının kendi kolektif gücünü ve doğayla olan organik bağını bir simgeye (bitki veya hayvan) yüklemesidir. Totem, toplumun maddi temelini koruyan cinsel yasaklar ve paylaşım kurallarının ruhsal garantörüdür. Bu aşamada "kutsal" olan doğrudan doğruya "toplumun kendisi"dir. Kıvılcımlı, Lewis Henry Morgan’ın 19. yüzyıl sonu antropolojisine sıkı sıkıya bağlı kalarak, antropoloji bilimindeki son bir asırlık gelişmeleri ıskalamıştır. Bu durum, onun dinin kökenlerine dair yaptığı analizlerin (Totemizm, Tabu) bilimsel geçerliliğini zayıflatmaktadır.
Barbar toplulukların yerleşik hayata geçip kentler (Cité) kurmasıyla birlikte, iş bölümü ve sınıflaşma başlar. Kıvılcımlı’ya göre kentin her meslek grubu veya her çıkar çevresi kendi tanrısını yaratır. Polytheism (Çoktanrıcılık), kentin parçalı ve karmaşık yapısının ideolojik ifadesidir. Ancak bu durum, toplumsal birliği tehdit eden bir anarşiye yol açtığında, daha üst bir sentez olan Tektanrıcılığa geçiş zorunlu hale gelir. Kıvılcımlı, barbar toplulukları yalan, korku ve eşitsizlik bilmeyen "ilkel sosyalistler" olarak sunarak bilimsel bir kategoriden çok romantik bir efsane yaratır. Oysa antropolojik veriler, barbar topluluklardaki şiddet, hiyerarşi ve çatışma unsurlarını göz ardı eden bu "soylu barbar" imgesini doğrulamamaktadır.
Kıvılcımlı, tektanrıcılığa geçişin ekonomik zeminini "Fiyat" olayıyla açıklar. Ticari ilişkiler geliştikçe, farklı malların değerini tek bir ölçüde (para/fiyat) birleştiren piyasa kanunu, ideolojik alanda da farklı tanrıların tek bir "Allah"ta birleşmesine paralellik arz eder. Alıcı ve satıcının (Baba ve Oğul) soyut bir fiyat (Kutsal Ruh) karşısındaki konumu, Hıristiyanlıktaki teslis inancının maddi temelini oluştururken; İslamiyet bu soyutlamayı daha da ileri götürerek "Tek ve Mutlak Allah" (Soyut Fiyat Kanunu) fikrine ulaşmıştır.
HZ. İBRAHİM VE HZ. MUHAMMED
Kıvılcımlı için peygamberler, sadece dini liderler değil, sınıflı toplumun (medeniyetin) tıkandığı noktalarda toplumu ileriye taşıyan devrimci önderlerdir.
Hz. İbrahim, Mezopotamya’nın yerel ve somut putlarını (dar kabile çıkarlarını) reddederek "Tektanrıcılığın Teorileşmesi"ni sağlamıştır. Kıvılcımlı, İbrahim’i "Yeniçağın alameti" ve "düşüncedeki yeni soyutlama sıçraması" olarak tanımlar. Bu, insan zihninin evrimsel sürecinde ulaştığı bir "Evrimcil Değer"dir; zira tektanrı fikri, evrensel bir hukuk ve toplumsal birlik zemini sunar.
Hz. Muhammed, çürümüş olan Mekke Kureyş medeniyetini, Medine'nin yukarı barbar güçleriyle (komün gücüyle) yıkarak "Orijinal İslam Medeniyeti"ni kuran bir strateji ustasıdır. Kıvılcımlı’ya göre Kur’an-ı Kerim, bu devrimci hareketin teorik ve politik "yayın organı"dır. Kıvılcımlı, Kur’an’daki "Mülk Allah’ındır" ilkesini, toprağın kişi mülkiyeti altına girmesini engelleyen "kamu mülkiyeti" ilkesi olarak yorumlar. Hz. Muhammed ve ilk dört halifenin kişisel mülk edinmemelerini, bu ilkel sosyalist tutumun bir kanıtı olarak sunar.
OSMANLI TARİHİNİN MADDESİ: DİRLİK DÜZENİ VE DİNİN ROLÜ
Hikmet Kıvılcımlı, Osmanlı İmparatorluğu'nu analiz ederken, İslamiyet'in bu "ilkel sosyalist" özünün Osmanlı toprak düzeninde (Mirî Toprak) bir "rönesans" yaşadığını savunur. Osmanlı İmparatorluğu’nu İslamiyet’in "ilkel sosyalist" özünü dirilten bir "Rönesans" olarak nitelemesi, tarihsel gerçekliklerin ideolojik bir amaçla yeniden kurgulanması (anakronizm) eleştirisine yol açmıştır.
Ona göre Osmanlı'nın başarısı, Bizans'ın köleci ve derebeyleşmiş toprak sistemini yıkarak, mülkiyetin devlete (Beytülmal) ait olduğu "Mirî Toprak" sistemini getirmesidir. Bu sistemde toprak, işleyene aittir ancak mülkiyeti kamuya (Tanrı adına devlete) aittir. Şeriat, başlangıç aşamasında bu adil dağıtımı ve kamu mülkiyetini koruyan bir "anayasa" vazifesi görmüştür. Kıvılcımlı, mülkiyetin devlete ait olduğu Mirî toprak sistemini adeta bir "kamu mülkiyeti cenneti" gibi sunar. Oysa bu sistem, merkezi otoritenin sömürüyü tekeline aldığı çetin bir vergi mekanizmasıdır
Ancak Kıvılcımlı, Osmanlı'nın gerileme sürecinde dini kurumların ve İlmiye sınıfının nasıl birer sömürü aracına dönüştüğünü de teşrih eder. Dini kurumların yozlaşmasını sadece "derebeyleşme" ile açıklaması, İslamiyet’in baştan itibaren devlet aygıtıyla kurduğu simbiyotik (ortak yaşamsal) sömürü ilişkisini hafifletmektedir.
Dirlik Düzeninin Soysuzlaşması: Başlangıçta hizmet karşılığı verilen "Dirlik"ler, zamanla "Sepetlenme" (kişisel çıkara tahsis edilme) yoluyla rüşvet ve kayırmacılık aracı olmuştur.
Vakıf İstismarı: Kıvılcımlı'ya göre "Evlatlık Vakıflar", mülk sahiplerinin mallarını müsadere edilmekten korumak ve aile servetini güvence altına almak için İslamiyet'i bir kalkan olarak kullanmasıdır. Bu, dinin ekonomik bir "hırsızlık kılıfı" haline gelmesidir.
İlmiye Sınıfının Yozlaşması: Medrese hocaları (Müderrisler) ve Kadılar, zamanla bilimden koparak "Hava Mansıpları" peşinde koşan, rüşvetle diploma ve mevki dağıtan bir kast haline gelmiştir. Kıvılcımlı, bu sınıfın şeriatı zenginlerin lehine bükerek halkı soymasını "Derebeyi Kanserleşmesi" olarak niteler.
HİKMET KIVILCIMLI’YA YÖNELİK ELEŞTİRİLER
Kıvılcımlı’nın teorisi, hem Marksist çevrelerden hem de akademik dünyadan ciddi eleştiriler almıştır. Bu eleştiriler genellikle onun metodolojisi ve kavramları kullanım biçimi üzerinedir.
Kıvılcımlı’ya yönelik en kapsamlı eleştiriyi 1975'te Murat Belge yapmıştır. Belge’nin temel itirazları şunlardır:
İdealize Edilmiş Barbarlık: Belge, Kıvılcımlı’nın "Barbarlık" kavramını sınıfsız ve eşitlikçi olduğu için romantize ettiğini, ona nesnel ekonomik bir kategoriden çok "ahlâkî bir üstünlük" yüklediğini savunur. Bu yaklaşımın Marksizm’den çok idealist tarihçi Arnold Toynbee’nin "Medeniyet-Barbarlar" karşıtlığına benzediğini ileri sürer.
Üretim Tarzları Sorunu: Belge, Kıvılcımlı’nın "Antika Tarih" şemasının Marksizm’in temel üretim tarzları (Asyatik, Germanik, Köleci, Feodal) ayrımını göz ardı ettiğini belirtir. Kıvılcımlı'nın feodalizmi ayrı bir üretim tarzı olarak değil, medeniyetin bir "soysuzlaşma" aşaması olarak görmesi Marksist ortodoksiye aykırı bulunur. Kıvılcımlı, Marksizm’in temel direği olan "Üretim Tarzı" (Asyatik, Köleci, Feodal vb.) analizlerini, kendi icadı olan "Antika Tarih" şeması içinde eritmiştir. Bu, Marksist ortodoksi açısından bir "sapma" olarak görülmüştür.
Terminoloji Eksikliği: Kıvılcımlı'nın "konjonktür" veya "eşitsiz gelişme" gibi standart Marksist terimleri kullanmamasını ve kendi özel dilini yaratmasını, anlaşılmayı güçleştiren bir faktör olarak görür.
Türkiye Komünist Partisi (TKP) geleneği, Kıvılcımlı’nın düşüncelerini uzun süre "anti-Marksist sapıklık" olarak yaftalamış ve onu hareketten dışlamıştır. Özellikle dini terminolojiye (Allah, Peygamber, Şeriat) bu kadar ağırlık vermesi ve İslamiyet ile Sosyalizm arasında paralellikler kurması, dinin sadece bir "egemen sınıf yalanı" olduğunu düşünen çevrelerce kabul edilemez bulunmuştur. İhsan Eliaçık gibi isimler, Kıvılcımlı'nın dinin "adalet ve davranış" özünü yakalamasını takdir ederken, onun dini tamamen "sosyal bir determinizm"e indirgemesini ve aşkın (transandantal) boyutunu yok saymasını materyalist bir sınırlılık olarak görürler.
SONUÇ
Hikmet Kıvılcımlı’nın din, tarih ve toplum üzerine inşa ettiği devasa külliyat, Türkiye’nin düşünce tarihinde nev-i şahsına münhasır ama başarısız bir "yerlilik" ve "özgünlük" arayışının tezahürüdür. Kıvılcımlı, Batı merkezli Ortodoks Marksizm’in şablonlarını Doğu’nun tarihsel ve ruhsal gerçekliğine doğrudan tatbik etmenin imkânsızlığını görmüş; bu bağlamda İslamiyet’i ve tarihsel süreçleri kendi geliştirdiği "Tarih Tezi" üzerinden yeniden okumaya girişmiştir. Ancak bu çaba, beraberinde derin ontolojik ve metodolojik çelişkileri de getirmiştir.
Hikmet Kıvılcımlı, Türkiye’de sosyalizmin "ithal bir fikir" olduğu eleştirilerine karşı, bu fikrin köklerini topraklarımızda ve inanç tarihimizde bulmaya çalışan bir cehdin sahibidir. Ancak bu cehd, dini kendi hakikati içinde anlamak yerine, onu önceden belirlenmiş bir ideolojik kalıba dökme (procrustean bed) hatasına düşmüştür. Kıvılcımlı’nın eserleri, Osmanlı-Türk modernleşmesinin sancılarını, sınıf çatışmaları ile dini değerler arasındaki gerilimi anlamak adına zengin bir malzeme sunsa da; önerdiği sentez, İslam’ın ruhu ile materyalizmin maddesi arasında bir uyuşmazlığın, bir ontolojik kopuşun işaretlerini taşımaktadır.
Dolayısıyla Kıvılcımlı, din ile barışık bir sol inşa etmekten ziyade, dini Marksist bir terminolojiyle "sekülerleştirmiş" ve onu tarihsel bir determinizmin dişlileri arasında bir fonksiyona dönüştürmüştür. Bu bakımdan onun mirası, çözümden ziyade, Türkiye’de modernite ve gelenek arasındaki derin çatışmanın ne denli köklü ve karmaşık olduğunun bir belgesi niteliğindedir.
Yeni yorum ekle