İnsanlık tarihi boyunca savaş, devletler ve toplumlar arasındaki en yıkıcı mücadele biçimlerinden biri olmuştur. Savaşlar yalnızca askeri alanla sınırlı kalmamış, geniş ölçekli insani krizlere, ekonomik yıkımlara ve kültürel tahribata yol açmıştır. Teknolojik gelişmelerle birlikte çatışmaların etkisi daha da artmış; siviller çok büyük zarar görebilir hâle gelmiştir. Bu nedenle uluslararası toplum, savaşın tamamen ortadan kaldırılamadığı durumlarda dahi belirli hukuk kurallarıyla sınırlandırılması gerektiğini kabul etmiş ve böylece “uluslararası insancıl hukuk” ortaya çıkmıştır.
Savaş hukukunun temel amacı, silahlı çatışmaların yol açtığı insani zararları en aza indirmek ve askeri zorunluluk ile insanlık değerleri arasında denge sağlamaktır. Bu hukuk dalı, yalnızca devletler arası ilişkileri değil; sivillerin, yaralıların, savaş esirlerinin ve çatışma dışı kalan kişilerin korunmasını da güvence altına almaktadır. Bu çerçevede 1949 tarihli Cenevre Sözleşmeleri ile 1954 tarihli La Haye düzenlemeleri savaş hukukunun en önemli kaynakları arasında yer almaktadır.
Savaş hukukunun en temel ilkesi “insanlık ilkesi”dir. Bu ilkeye göre, çatışma halinde dahi insan onuru korunmalı ve gereksiz acıya yol açacak yöntemlerden kaçınılmalıdır. Yaralılar, hastalar, teslim olmuş kişiler ve siviller korunmalı; işkence, kötü muamele, rehin alma ve toplu cezalandırma kesin olarak yasaklanmalıdır. Aynı şekilde savaş esirlerine insanca muamele edilmesi uluslararası hukukun temel yükümlülükleri arasındadır.
Bir diğer temel ilke “askeri gereklilik” ilkesidir. Buna göre güç kullanımı yalnızca meşru askeri hedeflerle sınırlı olmalı, askeri zorunlulukla bağlantısı olmayan yıkıcı eylemler hukuka aykırı kabul edilmelidir. Hastaneler, ibadet yerleri, kültürel varlıklar ve sivil altyapı gibi unsurların korunması savaş hukukunun önemli bir parçasıdır.
“Orantılılık ilkesi” ise kullanılan kuvvet ile elde edilmek istenen askeri sonuç arasında makul bir denge bulunmasını zorunlu kılar. Beklenen askeri faydaya kıyasla aşırı sivil kayıp doğuran saldırılar uluslararası hukuk bakımından tartışmalı ve çoğu durumda ihlal niteliğinde değerlendirilmektedir. “Ayrım gözetme ilkesi” de siviller ile savaşan unsurlar arasında açık bir ayrım yapılmasını zorunlu kılar.
Savaş hukukunun ağır ihlalleri arasında “insanlığa karşı suçlar” yer almaktadır. Sivillere yönelik sistematik saldırılar, zorla yerinden etme, işkence, toplu katliam ve soykırım gibi fiiller bu kapsamda değerlendirilmektedir. II. Dünya Savaşı sonrası Nürnberg Mahkemeleri, bu tür eylemlerin bireysel ceza sorumluluğu doğurduğunu kabul ederek uluslararası ceza hukukunun gelişimine önemli katkı sağlamıştır.
II. Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler sistemi ile birlikte kuvvet kullanımı büyük ölçüde yasaklanmış, yalnızca meşru müdafaa ve Güvenlik Konseyi kararı çerçevesinde istisnai olarak izin verilmiştir. Bu düzenleme, uluslararası barışın korunmasını amaçlamaktadır. Ancak, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin yapısı da uluslararası hukuk tartışmalarının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Özellikle beş daimî üyenin (ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık ve Fransa) sahip olduğu veto yetkisi, küresel krizlerde karar alma süreçlerini zaman zaman tıkamakta ve uluslararası barışın sağlanmasını zorlaştırmaktadır. Bu durum, mevcut sistemin II. Dünya Savaşı sonrası koşullara göre şekillendiği, fakat günümüz çok kutuplu dünya düzeninde yeterince temsil edici olmadığı yönündeki eleştirileri haklı kılmaktadır. Bu nedenle veto yetkisinin güncelliğini yitirdiği ve uluslararası adalet ile etkinlik açısından reform ihtiyacının bulunduğu yönünde görüşleri bizler de yerinde buluyoruz.
Şu hâlde, güncel uluslararası krizler, savaş hukukunun uygulanmasına ilişkin sorunların yalnızca teorik değil, aynı zamanda pratik ve oldukça karmaşık bir nitelik taşıdığını göstermektedir. Bu bağlamda, İsrail ile Filistin arasında uzun yıllardır devam eden çatışma süreci ile son dönemde Lübnan sınır hattında yaşanan gerilimler, bu çatışmalarda onbinlerce sivilin katledilmesi ve insani krizleri ortaya çıkarması, savaş hukukunun temel ilkeleri açısından uluslararası kamuoyunda ciddi sorunlara yol açmıştır. Filistin meselesi özelinde bazı uluslararası raporlar, yaşanan trajedinin “insanlığa karşı suçlar” ve “çok ağır uluslararası hukuk ihlalleri” kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur.
Benzer şekilde, Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki gerilim de tartışmalıdır. ABD’nin askeri operasyonlarına ilişkin değerlendirmelerde, başka devletlere kuvvet kullanımını meşrulaştırırken çeşitli bahaneler ileri sürdüğü, zaman zaman ise meşru müdafaa kavramının geniş yorumlanarak tartışmalı askeri müdahalelere dayanak oluşturduğu görülmektedir. Normal koşullarda nükleer faaliyetler ve özellikle uranyum zenginleştirme süreçleri, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşmasına göre ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kuruluşunca öncelikli olarak denetimini, doğrulanmasını ve diplomatik çözüm mekanizmalarını kullanmayı öngörmektedir. Buna rağmen ABD, bu kurumsal mekanizmaları yetersiz veya işlevsiz ilan ederek, çoğu zaman somut ve kesinleşmiş bir saldırı bulgusu olmaksızın tek taraflı güç kullanımına yönelmektedir. İran açısından bakıldığında ise devlet yöneticilerine veya sivil ya da askeri üst düzey kişilere yönelik suikast ve öldürme eylemleri, devlet egemenliğini ve güvenliğini doğrudan tehdit eden boyutlara dönüşmesi nedeniyle, yapılan saldırılara karşılık vermesi meşru müdafaa hakkı kapsamındadır. Bu durum, devlet egemenliğine saygı, sivillerin korunması ve insan onurunun güvence altına alınması ilkeleriyle birlikte değerlendirildiğinde, haksız saldırıya karşılık vermesinin keyfi değil, uluslararası hukuk çerçevesinde meşru kaldığını ortaya koymaktadır.
Mevcut güncel tartışma ve çatışmalar, uluslararası hukukta yalnızca normların varlığının yeterli olmadığını; aynı zamanda etkin uygulanmasının da büyük önem taşıdığını göstermektedir. Bu sebeplerle, uluslararası toplumların temel sorumluluğu, sivillerin korunması, çatışmaların tırmanmasının önlenmesi ve diplomatik çözüm yollarının güçlendirilmesidir.
Sonuç itibariyle, savaş hukuku, savaşın tamamen ortadan kaldırılamadığı bir uluslararası sistemde, onun yıkıcı etkilerini sınırlamayı amaçlayan temel bir hukuk alanıdır. İnsan onurunun korunması, sivillerin güvenliği ve uluslararası barışın sürdürülebilirliği bu sistemin merkezinde yer almaktadır. Devletlerin ve diğer uluslararası aktörlerin bu kurallara uyması yalnızca hukuki değil, aynı zamanda evrensel bir sorumluluktur. Dolayısıyla uluslararası hukuk, modern dünyada barışın ve insanlığın korunmasının en önemli araçlarından biri olmaya devam etmektedir.
Yeni yorum ekle