SOSYOLOJİ

Hasan Kardemir'in Göksal Caner Malatya ile Hikmet Kıvılcımlı üzerine söyleşisi.

Hikmet Kıvılcımlı, Türkiye sosyalist düşünce tarihinde yalnızca bir eylem adamı değil, aynı zamanda dinin toplumsal ve maddi temellerini Marksist bir metodolojiyle çözümlemeye çalışan en özgün kuramcılardan biri olarak öne çıkar.

Şerif, Asch, Milgram ve Zimbardo'nun çalışmaları, insan doğasının en karanlık köşelerine ışık tutmuş ve sosyal bağlamın bireysel ahlak üzerindeki yıkıcı etkisini deşifre etmiştir. Modern eleştiriler bu deneylerin bazı sonuçlarını sarsmış olsa da, verdikleri temel ders geçerliliğini korumaktadır: Sosyal etki kaçınılmazdır, ancak mutlak değildir.

Tarihî metin kutsal bir metin gibi üretildiğinde ideoloji dine dönüşür, taraftarlar da o dinin yobaz, bağnaz inananlarına dönüşür. O cemiyet birbirini tüketen, yiyen, birbiriyle boğuşan, kan davalı, düşman kardeşler gibidir. Bu belki de gerçeğe sırt dönen insanların gerçeğin lanetine uğraması halidir.

Doğduğunda sadece ve sadece biyolojik bir varlık türü olan insan yavrusunun “toplumsal” bir varlık haline getirilmesi süreci tamamen içine doğduğu kültürel ortamın kodlarına göre gerçekleşir. İnsan tekilleri, toplumsal yapı denilen o devasa düzenek karşısında birer fail/özne değildir aslında. İktidar mekanizmaları, norm ve değerler, kültürel kodlar dünyası buna izin vermez.

Frankfurt Okulu ve Eleştirel Teori’nin benim akademik hayatımda önemli bir yeri olduğunu söylemeliyim. Habermas'ın Gazze ve Filistin meselesi konusundaki görüşleri hakkında çekincelerimi saklamak koşulu ile, vefatı dolayısıyla bir şeyler yazmak ve söylemek gereği duydum.

Kardeşlerin birbirini ötekileştirdiği bu iklim ancak özeleştiri ve uzlaşma kültürü ile, bakış açılarını değiştirerek, tarihî ve sosyolojik bagajlardan kurtularak değişebilir. Ve henüz bu uzak bir ihtimaldir. Hele orta yaş üstü insanların hâlâ söylem üretmesi ve yaptıkları sert propagandalara bakılırsa maalesef yolun sonu görünmemektedir.

Hasan Karademir bu yazısında Michel Foucault'nun izinde iktidarın tarihsel dönüşümünü, kralın sergilediği bedensel şiddetten modern toplumun ruhu hedef alan "uysallaştırıcı" disiplin tekniklerine ve Panoptikon modeline geçişi üzerinden analiz ediyor. İktidarın artık baskıyla değil, gözetim, normlar ve "hapishane takımadaları" aracılığıyla hükmettiği bu yeni politik anatomiyi açıklıyor.

Toplumsal kimlikler, toplumsal yapıların ve çoğunlukla da toplumsal yapılarda iktidarları ellerinde bulunduran muktedirlerin, toplumsal düzenin bekasını sağlayabilmek adına, bireyleri toplumsal yapının kurulu düzenine entegre/monte etme adına bireye biçtiği toplumsal konumlar, giydirdiği dar-kalıplı elbiselerdir.

Türkiye’de dinî hayatın dönüşümü, tek bir kavramla açıklanamayacak kadar karmaşık bir süreçtir. Modernleşme ile birlikte toplumsal yapıların, değerlerin ve yaşam biçimlerinin değiştiği açıktır. Bu değişim sosyolojik açıdan sekülerleşme kavramı ile açıklanabilirken, dinî düşünce açısından dünyevîleşme olarak yorumlanmaktadır.