Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonu da ilk sezonu gibi büyük yankı uyandırdı.
Berkun Oya'yı bu kez kamera önünde, üstelik oldukça önemli bir rolle izledik. Gözlem ve analiz yeteneğinin yanı sıra, tasarladığı karakteri oyunculuğuyla ete kemiğe büründürme başarısı da senaristliği ve yönetmenliği kadar etkileyiciydi.
Bu yazıda, mümkün olduğunca daha önce dile getirilenleri tekrarlamamaya özen göstererek, Muzaffer Başkomiser karakterini tahlil etmeyi amaçlıyorum.
Taşradan Merkeze: Muhafazakâr Bürokrat
Muzaffer Başkomiser her şeyden önce, şehre adapte olmaya çalışan taşralı, muhafazakâr bir tip. Türkiye’de 2000’lerden itibaren şekillenen muhafazakâr-İslamcı iktidarın bürokraside yükselttiği taşra kökenli kadroların bir bölümünü temsil ediyor.
Burada asıl mesele, taşradan merkeze gelen bir insanın kendisini nasıl konumlandırdığı. Bu konumdaki insanların bir kısmı kurumsal kuralları benimseyip toplumsal sözleşmelerle yönetilen bir hayata entegre olurken, bir kısmı o kuralları çiğneyip geçmeyi bir hak, hatta bir ayrıcalık olarak görüyor. Çünkü o kuralların, zaten baştan beri kendisine ait olan iktidarı gasp edenlerce aleyhine kurgulanmış olduğuna inanıyor.
Muzaffer ikinci yolu seçenlerden.
Entelektüel kapasite, eğitim, bilgi ve tecrübe açısından zayıf olsa da zaaflarını sadakatiyle telafi etmeye çalışan bir adam profili bu.
Birtakım klişe dinî ifadeleri tekrarlıyor, Cuma namazlarına gidiyor, teravih namazlarını kılıyor ama dinle ilişkisi de hayli sathi. Muzaffer'in sorunu dindar olması değil, dinî aidiyetini ahlaki sorumluluğa dönüştürememesi. Dinin dilini ve ritüellerini hayatına taşıyor ama dinin gerektirdiği adalet, merhamet, kul hakkı, hesap verme ve öz eleştiri gibi değerlerle davranışları arasında büyük bir uçurum bulunuyor.
Hak etmediği halde bir lütufla oturduğu koltuğu korumak için “yukarıdan” gelen talimatlara karşı bireysel, dinî, ahlaki ya da vicdani hiçbir itiraz geliştirmiyor. İçten içe rahatsızlık duysa bile bunu davranışlarına yansıtmıyor.
Bu tip, bugün yaşadığımız pek çok problemin tam göbeğinde oturuyor.
Gizlemeyi başaramadığı bir şivesi var, zengin değil, zaten bir kenar mahallede oturuyor. Ama bulunduğu makam itibarıyla kendini rejimin yeni elitlerinden addediyor.
Muzaffer'in karakterinde ciddi zaaflar var. Kendisinden zayıf olanlara karşı hep zorba, acımasız ve adaletsiz. Kendi içindeki yetersizlik ve değersizlik duygusunu, başkaları üzerinde kurduğu tahakkümle telafi ediyor. Karısını ve oğlunu dövüyor; kendisine iyilik yapmaya çalışan komşusunun kocasını hapse attırıyor.
Kendisini o makama getirenlerin adaletsizliklerini ve zorbalıklarını, o makamı korumak ve mevkiini yükseltmek uğruna sorgusuz sualsiz destekliyor. Kendisini, adaleti sağlamakla yükümlü tarafsız bir kamu görevlisi olarak değil, devleti ele geçirmiş bir grubun sadık üyesi olarak konumlandırıyor.
Bir kamu görevlisi, hukuka ve görevinin gerektirdiği tarafsızlığa bağlı kalmalı; kişisel kanaatlerini ve siyasi aidiyetini kararlarına yansıtmamalıdır. Muzaffer ise bunun tam tersini yapıyor. Kendi grubunun çıkarlarını devletin çıkarlarıyla özdeşleştiriyor. Böylece hukuka aykırı davranışlarını bile devlet adına yaptığına inanarak meşrulaştırabiliyor.
Yaptıklarının yanlış olduğunun farkında; içten içe vicdan azabı çekiyor. Ancak güce bağımlılığı, gerçek bir yüzleşmeye girmesini engelliyor. Muzaffer'in vicdan azabı çekmesi, ahlaki bir dönüşüm geçirdiği anlamına gelmiyor. Pişmanlık duyuyor ama sorumluluk almıyor. Acı çekiyor ama mağdur ettiği insanlara verdiği zararı gidermeye, onlardan özür dilemeye veya davranışlarını düzeltmeye çalışmıyor. Vicdan azabını ahlaki yüzleşmenin kendisi zannediyor.
Bu vicdan azabı, ölen karısına karşı beslediği hisler üzerinden somutlaşıyor. Yaşarken kötü davrandığı, dövdüğü, aşağıladığı ve basit isteklerini bile ciddiye almadığı eşi Muazzez’in “ruhu” onu rahatsız ediyor. Gündüzleri herkesin gözü önünde sert, mütehakkim ve acımasız bir “devlet adamı” gibi gezerken, uykusuz gecelerde sürekli ağlayıp kendi kendine konuşan bir meczuba dönüşüyor.
Robot Süpürge
Ölen karısının defalarca istemesine rağmen almadığı, karısının ölümünden sonra derin bir vicdan azabı içinde alıp evine koyduğu robot süpürge çok çarpıcı bir sembol. Aslında biraz da karısının yerine koyuyor o robot süpürgeyi. Evin içinde sadece adama hizmet etmek için dolaşan, ondan hiçbir şey istemeyen, onunla insani bir diyaloğa girmeyen, adam konuştuğunda anlattıklarını itiraz etmeden dinleyen, yaptıklarını asla sorgulamayan bir robot!
Eşi bir birey değil, kendisine itaat etmesi gereken biri. Çocukları bağımsız iradeleri olan insanlar değil, otoritesine tabi olmaları gereken kişiler. Vatandaşlar da hak sahibi özneler değil, devletin kendisi olduğuna inanan Muzaffer'in emirlerine uyması gereken insanlar.
Robot süpürge işte bu ilişkinin en saf, en sorunsuz biçimini temsil ediyor. Çünkü robot, gerçek bir insanın sahip olduğu iradeye, taleplere ve itiraz hakkına sahip değil.
Muzaffer'in arzuladığı devlet düzeniyle evde kurmak istediği ilişki arasındaki yapısal benzerliğin altını tekrar çizmek istiyorum: Evinde itaat eden bir eş, devlet dairesinde itaat eden memurlar, karşısında itaat eden vatandaşlar... Hepsinde aynı otoriter ilişki biçimi. Muzaffer'in hayalindeki dünya, itiraz etmeyen insanlardan ve kendisine hesap sorulamayan kurumlardan oluşuyor.
Görünür Otorite, Buharlaşan Sorumluluk
Kırılgan, zayıf ve kusurlu yanlarının insanlar tarafından bilinmesi Muzaffer’in en büyük kabusu. Bu yüzden kendisini sürekli gizleme ihtiyacı hissediyor. Seans sırasında perdeleri kapatması da, psikiyatristini tehdit etmesi de bu yüzden. Zayıflığı, kırılganlığı görünsün istemiyor.
İstiyor ki gücü sonuna kadar zorbaca ve hukuksuzca kullansın ama hiçbir sorumluluk taşımasın. Mevzu hesap vermeye gelince tamamen görünmez olsun.
Yapıp ettiklerinin hesabını vermekten kaçınmak için kendini izole ediyor. Meryem ile yüzleşmekten de kaçıyor. Böylece hem zulmetmeye devam ediyor hem de zulümden kurtuluşu kendisinde arayan Meryem'in gözünde kurtarıcı rolünü sürdürebiliyor.
Bir mağduriyet anlatısını hiç durmadan işleyen bir taşralı muhteris olarak “ben artık devlet oldum” zannıyla yeni bürokratik oligarşiye eklemleniyor. Kaba kuvveti, kişisel nüfuzu, birincil ilişkileri kurumsal hukukun önüne koyuyor. O yüzden hukukun yerine keyfi bir kişisel lütuf mekanizmasını ikame etmek istiyor. Mağdur ettiği kişilerin çaresizce onun merhametine sığınacağı, keyfi olarak isterse onlara lütufta bulunacağı bir düzen kurguluyor. Meryem de onun bu tuzağına düşüyor.
Çevresindekilerle eşit bir ilişki kuramıyor. Başkalarıyla göz hizasında iletişim kurmakta zorlanıyor. Karısı, oğlu, kızları, komşuları... Hepsine tepeden, biraz aşağılayarak, biraz da kibirle bakıyor. Derdini çözmek için gidip başvurduğu psikiyatristinin otoritesine bile tahammülü yok. Derhal onunla da bir üstünlük kurma yarışına giriyor. Ücretini kendisinin ödediğini hatırlatarak psikiyatrist üzerinde patronluk kurmaya çalışıyor. Muayenehanede sigara içmeme kuralına meydan okuyor. Devletin mahrem işleriyle uğraşan bir polis olduğunu öne sürerek doktoru casuslukla suçlamakla tehdit ediyor. Uygulanacak tedaviyi ve yazılacak ilacı bile kendisi belirlemeye kalkıyor. Bütün bunlar hep o tahakküm etme, otorite kurma çabasının tezahürleri.
Siyasal Farklılığın Düşmanlaştırılması
Kendisi sonuna kadar siyasi bir pozisyonda durduğu halde, sorgulayıp hapse gönderdiği kişilerin, “devlet adına” yaptığı eylemleri “siyasi” diye nitelendirilmeleri onu çok rahatsız ediyor. Çünkü çoğulcu demokratik siyasetin olduğu yerde, farklı görüşlere, ideolojilere, tercihlere alan açılır. Ama Muzaffer “devletin pozisyonu” olarak tanımladığı kendi pozisyonundan başka hiçbir meşru pozisyonun olmasını istemiyor. Eşitlik, karşılıklılık, hesap verme ve müzakere onun dünyasında bulunmuyor. Her farklı fikrin ihanet sayıldığı, farklılıkların baskıyla ortadan kaldırıldığı bir düzen istiyor. Haksızlığın, iftiranın, işkencenin, hatta cinayetin bile devlet adına yapıldığı zaman meşru sayılabileceği bir düzen. Kendisi gibi devlet görevlilerinin asla hesap vermediği, zulmettikçe güçlenip zenginleştiği bir düzen.
Hazin Bir Akıbet
Muzaffer, güç ihtirasının çürüttüğü karakteriyle hayat oyununda başarısız olmuş biri. Onu gerçekten tanıyan hiç kimsenin sevmediği; oğlunun ve kızlarının bile istemeyerek iletişimi sürdürdüğü bir zavallı. Emekli olup, onu hayata bağlayan tek şeyi: görünmeden, bilinmeden, hesap vermeden zorbalık yapma ayrıcalığını da kaybettiğinde, kendisini derin bir yalnızlık, değersizlik ve ruhsal bir çöküş bekliyor. Uykusuzluk, halüsinasyonlar, paranoya, kendi kendine konuşmalar onu bekleyen karanlık akıbetin bir fragmanı sadece.
Türkiye’de yerli ve milli, dindar ve muhafazakâr kadroların geçmişte düşmanlarca yıkıldığını ileri sürdükleri Türk-İslam medeniyetini yeniden ihya etme iddiaları boşa çıkmış görünüyor.
Taşra kökenli kadroların devlet yönetiminde giderek ağırlık kazandığı bu siyasal hareket, çok daha adil bir düzen kurma, yolsuzlukla, yoksullukla ve yasaklarla mücadele etme iddiasıyla yola çıkmıştı.
Adalet, ahlak, refah ve toplumsal eşitlik iddiasıyla iktidara gelen bir hareketin, devleti kendi siyasi aidiyetinin uzantısı hâline getirdiğinde, başlangıçtaki vaatleriyle çelişen bir yönetim pratiği ürettiği görüldü.
Muzaffer bu çelişkinin edebî ve dramatik bir temsili.
Muzaffer’in akıbetini tahmin etmek zor değil. Yolu kapalı. Çünkü kendi vicdanıyla hesaplaşmaya hiç niyeti yok. Üstelik nasıl bir hayat kuracağını da bilmiyor. Güç kullanarak var olmayı öğrenmiş, başkalarına hükmetmeden kendisi olmayı hiç öğrenememiş.
Muzaffer'in asıl trajedisi, iktidarını kaybettiğinde yalnız kalacak olması değil; iktidar dışında bir insan olarak nasıl yaşayacağını hiç öğrenmemiş olması.
Devletin kendisi olduğunu sanan bir insan için, devletin sağladığı ayrıcalıklar sona erdiğinde geriye ne kalır?
Muzaffer'in cehennemi de tam orada başlayacak.
Yeni yorum ekle