DÜŞÜNCE

İnsan zihni, dünyayı anlayabilmek için kategoriler üretir. Bu, düşünmenin doğal bir sonucudur. Ancak kategori, hakikati anlamanın aracı olmaktan çıkıp hakikatin yerine geçtiğinde, adaletin en büyük düşmanlarından biri hâline gelir. Çünkü artık insan kendi fiilleriyle değil, geçmişte içine yerleştirildiği etiketlerle değerlendirilmeye başlanır.

Bu yazıda modern iktisadın kurucu babası olarak kabul edilen Adam Smith ve onun başucu eseri Milletlerin Zenginliği’nde dile getirilen bazı önemli düşünceler ana hatlarıyla ele alınmaktadır.

Fransız filozof, siyaset kuramcısı ve yazar Régis Debray (d. 1940) "Amerika'dan Mektup" ya da "Batı Birleşik Devletleri" başlıklı politik taşlamasında Debray, ince hiciv yetisiyle hayali arkadaşı Xavier C***'ye başından geçenleri anlatır. Ankara'da yapılan NATO için mevzu güncel iken biz de bu eseri okuyucunun dikkatine sunuyoruz.

Modern demokrasinin vaatleri ile gerçekleri arasındaki uçurum, sermayenin çıkarlarının kamu yararı olarak sunulması ve dijitalleşmeyle birlikte siyasetin itibar kaybı yaşamasıyla derinleşen bir politik krize işaret ediyor. Bu, güvencesiz yaşam koşullarıyla prekaryayı ortaya çıkaran ve klasik kurumlar ile entelektüellerin etkisini zayıflatan kriz, tamamen yeni bir zemin yaratmayı zorunlu kılıyor.

Bu metinde, demokrasi kavramının dilbilimsel kökenleri (etimolojisi), dayandığı bilgi felsefesi temelleri (epistemolojisi) ve Antik Yunan’dan küresel moderniteye uzanan kavramsal-tarihsel dönüşümü akademik bir metodolojiyle çözümlenmektedir.

Kitlesel sınavlar bir adalet mekanizması olarak görülüyor olsa bile öğrenci, yapılan kitlesel sınav ile kamunun ne beklediğini de bilmek zorundadır. On üç, on dört yaşındaki bir çocuk, sorulan bünyesinden büyük sorular ile kamunun soğuk yüzüyle tanışmış olur. Artık karşısında gülümseyen öğretmeni yoktur; soruları acımasızca sorabilen bir irade ile karşılaşır.

İnsanı makineden ayıran şey zekâ değildir. Zekâ hesap yapar; kalp değer biçer. Vicdan ise o değerin insanî olup olmadığını sessizce tartar. Kalbin sustuğu yerde akıl, hakikatin değil gücün emrine girer. Artık neyin doğru olduğunu aramaz; kendisine söyleneni sadakatle yerine getirir.

Bir devletin kalıcı meşruiyeti salt askeri güce veya fiili duruma (de facto) değil, hukuki haklılığa (de jure) ve ahlaki tutarlılığa dayanmalıdır. İsrail’in devletleşme süreci ve mevcut egemenlik pratiği; Yerli halkın rızasını dışlayan kurucu şiddeti ve etnik/dini ayrımcılığı anayasal norm haline getiren bir rejim yapısı ile karakterize olduğundan akademik literatürde gayrimeşru ilan edilmektedir.

Despotik bir yönetimin parçası olan memur da bu durumdan sorumludur, bir kötülük varsa onun parçasıdır. Bu noktada Zygmunt Bauman “Kişinin ayartılmaya izin vermesi günahkarca bir eylemdir, Bundan ötürü ayartılara teslim olmak cezalandırılmayı sonuna dek hak etmektedir.” der.

Uluslararası ilişkilerde sistem tasarımcıları möbius şeridini düşünce yapılarının ayrılmaz bir parçası haline getirip, bütün politik açılımlarını neredeyse bu paradigma üzerine inşa ederler. İnsanların inandıkları değerler uğrunda mücadele ederken, ötekinin menfaatleri için çalıştığının farkında olmaması muazzam bir ironidir.